Ghi chú khi đọc sách hiệu quả nhất khi ít và có chủ đích: một bộ ký hiệu lề đơn giản cho sách của mình, giấy nhớ cho sách mượn, và một cuốn sổ chép những câu, ý đáng giữ sau mỗi chương. Đừng tô kín trang; mỗi dấu ghi nên trả lời được câu "vì sao mình đánh dấu chỗ này". Sách truyện và sách kiến thức cần cách ghi khác nhau.
Ghi chú bên lề: một thói quen rất cũ
Người ta đã viết vào lề sách từ khi có sách. Các bản chép tay thời trung cổ ở châu Âu đầy những dòng chú giải, có khi cả lời than thở của người chép về lạnh, về mỏi tay. Ghi chú bên lề nổi tiếng nhất có lẽ là của nhà toán học Pierre de Fermat: khoảng năm 1637, ông ghi vào lề một cuốn Arithmetica của Diophantus rằng mình có một chứng minh tuyệt vời cho một mệnh đề, nhưng lề sách quá hẹp để viết ra. Phải hơn ba thế kỷ sau, năm 1994–1995, Andrew Wiles mới công bố được chứng minh cho "Định lý lớn Fermat".
Trong tiếng Anh, những dòng ghi bên lề gọi là marginalia; nhà thơ Samuel Taylor Coleridge thường được coi là người làm chữ này phổ biến, và chính ông cũng nổi tiếng vì ghi chú dày đặc vào sách của mình lẫn sách mượn của bạn bè. Ở phương Đông, lối bình điểm, phê bên lề trên sách cũng là một truyền thống lâu đời của giới đọc sách chữ Hán.
Có nên viết vào sách không
Người đọc chia làm hai phe khá rõ. Một bên coi cuốn sách như vật quý, giữ trang sạch như mới. Bên kia coi sách là chỗ trò chuyện với tác giả, càng nhiều dấu bút càng là sách đã được đọc thật. Cả hai đều có lý, và không cần chọn phe một lần cho mãi:
- Sách mượn thư viện, sách của người khác: không viết, không gấp góc trang, không tô màu. Dùng giấy nhớ loại bóc ra không để vết, hoặc ghi vào sổ riêng kèm số trang.
- Sách quý, sách hiếm, sách sưu tầm: nhiều người chọn không viết để giữ giá trị và tình trạng.
- Sách của mình để đọc và dùng: viết thoải mái nếu điều đó giúp mình đọc kỹ hơn. Bút chì là lựa chọn an toàn: tẩy được, không thấm sang trang sau.
Với sách điện tử, chức năng đánh dấu và ghi chú có sẵn ở hầu hết máy đọc và phần mềm đọc. Tiện ở chỗ gom được mọi đoạn đánh dấu về một chỗ, nhưng cũng vì quá dễ mà nhiều người đánh dấu tràn lan rồi không bao giờ mở lại.
Một bộ ký hiệu lề đơn giản
Thay vì viết câu dài, dùng vài ký hiệu cố định. Dưới đây là một bộ gợi ý; quan trọng là mình dùng nhất quán chứ không phải dùng đúng bộ này.
| Ký hiệu | Nghĩa | Dùng khi |
|---|---|---|
| Gạch đứng ở lề | Đoạn quan trọng | Cả đoạn đáng đọc lại; thay cho tô kín đoạn |
| Gạch chân | Câu đắt | Một câu hay, một hình ảnh đẹp, một định nghĩa then chốt |
| Dấu sao | Ý cốt lõi của chương | Tối đa một hai dấu mỗi chương để còn ý nghĩa |
| Dấu hỏi | Chưa hiểu hoặc chưa đồng ý | Đánh dấu rồi đọc tiếp, quay lại sau |
| Dấu chấm than nhỏ | Bất ngờ, ngược điều mình nghĩ | Thông tin làm mình đổi cách nghĩ |
| Mũi tên kèm số trang | Nối ý | Đoạn này liên quan đến đoạn ở trang khác |
| Chữ viết tắt riêng | Gắn với đời mình | Ví dụ "VD" cho ví dụ dùng được, "LV" cho điều áp vào công việc |
Một mẹo nhỏ: ở trang trắng cuối sách, ghi số trang những chỗ đánh sao kèm một hai chữ. Đó là "mục lục riêng" của mình, lật lại năm phút là nắm được những gì cuốn sách để lại.
Ghi chú sách truyện khác sách kiến thức
Với tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ
Ghi quá nhiều làm đứt mạch, mất cái thú chìm vào câu chuyện. Nên ghi nhẹ: gạch chân câu văn mình thích, ghi tên nhân vật khi mới xuất hiện, đánh dấu những đoạn khiến mình xúc động hoặc bối rối. Phần suy nghĩ dài để dành sau khi đọc xong một chương hay cả cuốn.
Với sách kiến thức, sách chuyên môn
Ghi chú là một phần của việc đọc. Vài cách hay dùng:
- Trước khi đọc một chương, đọc lướt các tiêu đề con và ghi ra câu hỏi mình mong chương này trả lời.
- Cuối mỗi chương, viết hai ba câu tóm tắt bằng lời mình ở khoảng trống cuối chương hoặc vào sổ, không chép lại câu của tác giả.
- Ghi chỗ mình không đồng ý và vì sao. Tranh luận với sách là cách đọc kỹ nhất.
Sổ chép: kho riêng của người đọc
Từ thời Phục hưng, nhiều người đọc ở châu Âu giữ một loại sổ gọi là commonplace book: chép lại câu trích, ý tưởng, công thức, những gì đáng nhớ từ sách vở, xếp theo chủ đề. Triết gia John Locke từng viết hẳn một phương pháp lập chỉ mục cho loại sổ này để tra lại nhanh. Ở Việt Nam, nhiều thế hệ học trò cũng có cuốn sổ chép thơ, chép câu hay, chép danh ngôn; đó chính là cùng một tinh thần.
Một cuốn sổ chép hôm nay có thể rất đơn giản:
- Mỗi cuốn sách một trang hoặc một mục: tên sách, tác giả, ngày đọc xong.
- Vài câu trích ngắn mình thật sự muốn giữ, kèm số trang. Chép tay chậm hơn chụp ảnh, và chính cái chậm đó giúp nhớ.
- Vài dòng của riêng mình: cuốn sách nói gì, mình thấy gì, mình nghĩ đến ai, chuyện gì.
- Chỉ mục ở trang cuối sổ theo chủ đề (tình bạn, công việc, thiên nhiên, cách viết…), ghi số trang trong sổ. Sau vài năm, tra chủ đề là thấy những gì mình đọc được từ nhiều sách khác nhau về cùng một điều.
Sổ giấy hay tệp trên máy tính đều được. Điều quan trọng là tất cả nằm ở một chỗ, không rải rác trong hàng chục cuốn sách và hàng trăm ảnh chụp trang sách trong điện thoại.
Những kiểu ghi chú phản tác dụng
- Tô kín trang. Khi nửa trang đã vàng bút dạ quang, dấu tô không còn phân biệt được gì. Tô nhiều cũng tạo cảm giác "đã nắm được" trong khi thật ra chỉ mới nhìn qua.
- Chép nguyên văn quá nhiều. Chép cả đoạn dài tốn thời gian mà ít đọng lại. Chép ngắn, còn lại diễn đạt bằng lời mình.
- Ghi mà không bao giờ xem lại. Ghi chú chỉ có ích khi có lúc mở ra. Một thói quen đơn giản: đọc xong cuốn sách thì dành mười phút lật lại mọi dấu ghi, chép những gì đáng giữ vào sổ.
- Bận ghi đến quên đọc. Nếu ghi chú làm mình chán đọc, hãy bớt. Ghi chú phục vụ việc đọc, không phải ngược lại.
Bắt đầu từ cuốn đang đọc
Không cần đợi mua sổ đẹp hay chọn bộ ký hiệu hoàn hảo. Lấy một cây bút chì và cuốn đang đọc dở, đánh dấu những gì làm mình dừng lại. Khi đọc xong, chép ba câu đáng giữ nhất vào bất cứ cuốn sổ nào đang có. Sau năm sáu cuốn, mình sẽ tự biết cách ghi nào hợp với mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết, gạch chân vào sách không?
Với sách của mình đọc để dùng, viết vào sách giúp đọc kỹ hơn, nên dùng bút chì để tẩy được và không thấm trang. Với sách mượn, sách thư viện hay sách quý, không nên viết; hãy dùng giấy nhớ bóc được hoặc ghi vào sổ riêng kèm số trang.
Ghi chú khi đọc sách thế nào cho hiệu quả?
Ghi ít mà có chủ đích, dùng một bộ ký hiệu lề cố định, và cuối mỗi chương viết vài câu tóm tắt bằng lời mình. Đọc xong cuốn sách thì dành mười phút lật lại các dấu ghi và chép những gì đáng giữ vào một cuốn sổ chung.
Commonplace book là gì?
Đó là loại sổ chép câu trích, ý tưởng và những điều đáng nhớ từ sách vở, thường xếp theo chủ đề, phổ biến ở châu Âu từ thời Phục hưng. Triết gia John Locke từng đề ra một phương pháp lập chỉ mục cho loại sổ này. Cuốn sổ chép thơ, chép câu hay của học trò Việt Nam cũng cùng tinh thần.
Tô bút dạ quang khi đọc sách có tốt không?
Tô ít, chọn lọc thì giúp tìm lại đoạn quan trọng. Tô quá nhiều thì mất tác dụng và dễ tạo cảm giác đã hiểu trong khi chưa. Tốt hơn là kết hợp với ghi vài chữ bên lề nói vì sao đoạn đó quan trọng.
Đọc tiểu thuyết có cần ghi chú không?
Không bắt buộc, và ghi nhiều dễ làm đứt mạch truyện. Nên ghi nhẹ: gạch chân câu văn thích, ghi tên nhân vật mới xuất hiện, đánh dấu đoạn xúc động. Suy nghĩ dài để dành sau khi đọc xong.
