Cách chọn cuốn sách tiếp theo hiệu quả nhất là đi từ chính cuốn vừa đọc: cùng tác giả, cùng đề tài, sách mà tác giả nhắc tới, hoặc ngược hẳn không khí để đổi gió. Kết hợp với vài nguồn đáng tin như thủ thư, người bạn có gu gần mình và các giải thưởng văn chương, rồi đọc thử vài trang trước khi quyết định. Giữ một danh sách "muốn đọc" ngắn để không bao giờ phải bắt đầu từ trang trắng.
Vì sao chọn sách lại khó
Nghe thì lạ, nhưng nhiều người ngừng đọc không phải vì hết thời gian mà vì không biết đọc gì tiếp. Đọc xong một cuốn hay, họ đứng giữa hàng nghìn đầu sách, chọn đại một cuốn được quảng cáo nhiều, đọc vài chương thấy không hợp, rồi bỏ đọc cả tháng. Khoảng trống giữa hai cuốn sách là lúc thói quen đọc dễ đứt nhất.
Giải pháp không phải là tìm ra "cuốn sách hay nhất", mà là luôn có sẵn vài cuốn mình có lý do muốn đọc.
Đi từ cuốn sách vừa đọc
Cuốn sách mình vừa gập lại là manh mối tốt nhất, vì nó cho biết mình đang thích gì. Tự hỏi: mình thích cuốn đó vì đâu? Câu trả lời dẫn đến các hướng khác nhau.
| Mình thích điều gì | Hướng đi tiếp |
|---|---|
| Giọng văn của tác giả | Đọc thêm sách khác của cùng tác giả, nhất là cuốn họ viết ở giai đoạn khác |
| Đề tài, bối cảnh | Tìm sách khác về cùng thời kỳ, vùng đất, nghề nghiệp, có thể là phi hư cấu |
| Cảm giác khi đọc (hồi hộp, ấm áp, day dứt) | Tìm sách khác thể loại nhưng gây cảm giác tương tự |
| Một nhân vật, một ý tưởng | Tìm sách mà chính tác giả nhắc tới, sách trong phần tài liệu tham khảo |
| Không thích lắm, muốn đổi gió | Chọn ngược hẳn: ngắn nếu vừa đọc dài, nhẹ nếu vừa đọc nặng, thực nếu vừa đọc hư cấu |
Sách phi hư cấu thường có phần ghi chú, tài liệu tham khảo ở cuối. Đó là một kho gợi ý mà nhiều người bỏ qua: tác giả đã đọc những cuốn đó để viết cuốn mình vừa đọc. Nhiều tiểu thuyết gia cũng nhắc tên những cuốn sách họ yêu trong lời cảm ơn, trong các bài phỏng vấn, hoặc ngay trong truyện qua nhân vật.
Những nguồn gợi ý đáng tin
Thủ thư
Thủ thư ở thư viện công cộng là người gợi ý sách chuyên nghiệp mà không bán gì cho mình. Kể với họ ba cuốn gần đây mình thích, họ thường gợi ý được những cuốn mình chưa từng nghe tên. Kệ "sách mới về" ở thư viện cũng là nơi tốt để thấy sách mà không bị thuật toán dắt đi.
Người có gu gần mình
Một người bạn thích đúng những cuốn mình thích là nguồn gợi ý quý nhất. Ngược lại, lời khen của người có gu khác hẳn chưa chắc hợp với mình, dù họ đọc rất nhiều. Khi hỏi gợi ý, hỏi cụ thể: "Bạn thích cuốn X không? Nếu thích thì đọc gì tiếp?"
Giải thưởng văn chương
Danh sách đề cử và đoạt giải là một bộ lọc ban đầu: giải Nobel Văn học, giải Booker và giải Booker Quốc tế (dành cho sách dịch sang tiếng Anh), giải Pulitzer cho tiểu thuyết, giải Goncourt của Pháp, giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam. Danh sách đề cử đôi khi thú vị hơn cuốn đoạt giải vì đa dạng hơn. Nhưng giải thưởng phản ánh gu của một hội đồng; không hợp với mình cũng chẳng có gì lạ.
Bài điểm sách, bài viết về sách
Bài điểm sách trên báo, tạp chí văn hoá, các chuyên mục sách giúp biết một cuốn sách nói về gì và viết thế nào. Nên đọc vài bài từ những nguồn khác nhau, phân biệt bài điểm sách độc lập với bài giới thiệu mang tính quảng bá.
Câu lạc bộ sách
Đọc theo lựa chọn của một nhóm buộc ta thử những cuốn mình không tự chọn. Nhiều người tìm ra tác giả yêu thích nhất của mình chính nhờ một cuốn sách "bị" nhóm chọn.
Đọc thử trước khi quyết định
Bìa sách, lời giới thiệu ở bìa sau và những câu khen trích dẫn được làm ra để bán sách; chúng cho biết sách nói về gì nhưng hiếm khi cho biết mình có thích nó hay không. Cách chắc hơn là đọc thử:
- Đọc trang đầu. Nếu câu văn ở trang đầu kéo mình sang trang hai, đó là tín hiệu tốt.
- Đọc một trang ở giữa. Có một mẹo thường được gán cho nhà văn Anh Ford Madox Ford: mở trang 99 ra đọc, chất lượng của cả cuốn sẽ lộ ra. Lý do là trang đầu được tác giả và biên tập viên chăm chút kỹ nhất, còn một trang ở giữa mới cho thấy giọng văn thường ngày của cuốn sách.
- Xem mục lục với sách phi hư cấu: các chương có đúng điều mình muốn biết không, cách sắp xếp có rõ ràng không.
- Mượn trước, mua sau nếu chưa chắc. Thư viện là nơi đọc thử tốt nhất.
Chọn theo tâm trạng và hoàn cảnh
Cùng một cuốn sách có thể tuyệt vời vào lúc này mà nhạt nhẽo vào lúc khác. Trước khi chọn, nghĩ xem mình đang ở hoàn cảnh nào:
- Đang bận, đầu óc rối: sách ngắn, chương ngắn, truyện ngắn, tạp văn.
- Có kỳ nghỉ dài: lúc tốt để đọc cuốn tiểu thuyết dày đã để dành lâu.
- Đang buồn, mệt: có người cần sách nhẹ nhàng, ấm áp; có người lại muốn sách nói đúng nỗi buồn của mình. Biết mình thuộc kiểu nào.
- Sắp đi một nơi: đọc sách về nơi đó, văn học của nước đó, du ký của người đã đến đó.
- Vừa xem một bộ phim chuyển thể: đọc nguyên tác để thấy những gì phim bỏ đi.
Danh sách "muốn đọc": giữ ngắn mới dùng được
Gần như ai đọc sách cũng có một danh sách sách muốn đọc, và nhiều danh sách dài đến mức thành gánh nặng. Vài nguyên tắc giúp nó hữu ích:
- Ghi kèm lý do. Không chỉ tên sách mà thêm vài chữ: "bạn A khen phần cuối", "đọc trước chuyến đi Huế". Sáu tháng sau đọc lại mới nhớ vì sao mình muốn đọc nó.
- Chia hai phần. Phần "sắp đọc" chỉ năm đến mười cuốn; phần "có lẽ một ngày nào đó" dài bao nhiêu cũng được.
- Dọn định kỳ. Vài tháng một lần, xoá những cuốn mình không còn hứng thú. Gu đọc thay đổi, danh sách cũng nên thay đổi.
- Không mua hết những gì có trong danh sách. Chồng sách chưa đọc trên kệ cũng có thể thành áp lực. Mượn, đọc thử, rồi mới quyết định giữ.
Đọc theo chuỗi: để sách dẫn đến sách
Một cách chọn sách rất thú vị là đọc theo chuỗi: mỗi cuốn dẫn đến cuốn tiếp theo qua một sợi dây nào đó. Đọc một tiểu thuyết về làng chài, rồi một cuốn sách về nghề cá, rồi hồi ký của một thuyền trưởng, rồi một tập thơ về biển. Sau vài tháng, nhìn lại chuỗi sách đã đọc, ta có một bức tranh về một chủ đề mà không danh sách gợi ý nào sắp sẵn được. Quan trọng hơn, mỗi lần gập sách lại, ta đã biết mình muốn đọc gì tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Đọc xong một cuốn sách thì nên đọc gì tiếp?
Hãy bắt đầu từ cuốn vừa đọc: mình thích giọng văn, đề tài hay cảm giác của nó, rồi tìm sách cùng tác giả, cùng đề tài hoặc gây cảm giác tương tự. Nếu muốn đổi gió, chọn một cuốn ngược hẳn về độ dài và không khí. Phần tài liệu tham khảo cuối sách cũng là nguồn gợi ý tốt.
Làm sao biết một cuốn sách có hợp với mình không?
Đọc thử trang đầu và một trang ở giữa, xem mục lục nếu là sách phi hư cấu. Mẹo đọc trang 99, thường được gán cho nhà văn Ford Madox Ford, giúp thấy giọng văn thường ngày của sách. Mượn ở thư viện trước khi mua là cách thử ít tốn kém nhất.
Có nên chọn sách theo giải thưởng không?
Giải thưởng như Nobel Văn học, Booker, Pulitzer, Goncourt hay giải của Hội Nhà văn Việt Nam là bộ lọc ban đầu tốt. Danh sách đề cử thường đa dạng hơn cuốn đoạt giải. Nhưng giải phản ánh gu của một hội đồng, nên không hợp với mình cũng là chuyện bình thường.
Danh sách sách muốn đọc quá dài thì làm sao?
Chia thành phần "sắp đọc" chỉ năm đến mười cuốn và phần "một ngày nào đó". Ghi kèm lý do muốn đọc mỗi cuốn, và dọn danh sách vài tháng một lần, xoá những cuốn không còn hứng thú.
Thủ thư có gợi ý sách cho bạn đọc không?
Có, đó là một phần công việc của thủ thư ở thư viện công cộng. Kể với họ vài cuốn gần đây mình thích, họ thường gợi ý được những cuốn cùng không khí mà mình chưa biết.
