Cách đọc sách phi hư cấu: đọc dò và đọc phân tích theo Mortimer Adler

Cách đọc sách phi hư cấu hiệu quả là đừng đọc nó như tiểu thuyết từ trang đầu đến trang cuối: hãy đọc dò trước (mục lục, lời nói đầu, đầu và cuối các chương) để biết cuốn sách nói gì, rồi mới đọc kỹ những phần cần, vừa đọc vừa hỏi tác giả đang lập luận gì và có đúng không. Đó cũng là cốt lõi của How to Read a Book, cuốn sách kinh điển về cách đọc của Mortimer Adler.

Sách phi hư cấu khác tiểu thuyết ở đâu

Tiểu thuyết được viết để đọc theo thứ tự; nhảy cóc là mất truyện. Sách phi hư cấu (lịch sử, khoa học, triết học, kinh tế, tiểu sử, sách thực hành) thì khác: nó trình bày ý tưởng, thông tin, lập luận, và người đọc có quyền tiếp cận theo cách phục vụ mục đích của mình.

Mortimer Adler và bốn cấp độ đọc

Mortimer Adler là một triết gia và nhà giáo dục người Mỹ. Năm 1940, ông xuất bản How to Read a Book (Đọc sách như một nghệ thuật là tên một bản tiếng Việt được biết đến); năm 1972 ông viết lại cùng Charles Van Doren, và bản này là bản phổ biến hiện nay. Cuốn sách chia việc đọc thành bốn cấp độ, mỗi cấp bao hàm cấp trước:

1. Đọc sơ cấp: hiểu được câu chữ trên trang. Đây là cấp học ở trường tiểu học.
2. Đọc dò (Adler gọi là inspectional reading): trong thời gian giới hạn, nắm được cuốn sách nói về điều gì, cấu trúc ra sao, thuộc loại sách gì.
3. Đọc phân tích (analytical reading): đọc kỹ, hiểu thấu một cuốn sách, nắm được lập luận và đánh giá được nó.
4. Đọc đối chiếu (syntopical reading): đọc nhiều cuốn sách về cùng một vấn đề, so sánh, đặt chúng trong cuộc đối thoại với nhau.

Phần lớn chúng ta dừng ở cấp một và nhảy thẳng vào đọc từng câu từ trang đầu. Lời khuyên quan trọng nhất của cuốn sách có lẽ nằm ở cấp hai, cấp mà nhiều người bỏ qua.

Đọc dò: mười lăm phút đầu tiên

Trước khi đọc kỹ một cuốn sách phi hư cấu, dành mười lăm đến ba mươi phút để "trinh sát":

• Đọc tên sách, phụ đề, bìa sau. Phụ đề thường nói rõ luận điểm hơn tên sách.
• Đọc lời nói đầu, lời giới thiệu. Tác giả thường nói thẳng ở đây cuốn sách định làm gì.
• Đọc kỹ mục lục như đọc bản đồ: cuốn sách chia mấy phần, đi từ đâu đến đâu.
• Xem bảng tra cứu ở cuối sách nếu có: những thuật ngữ, tên người nào được nhắc nhiều nhất.
• Đọc vài chương trông quan trọng, nhất là đoạn đầu và đoạn cuối chương, nơi tác giả thường tóm lại ý.
• Đọc vài trang cuối sách, nơi tác giả thường tổng kết. Với sách phi hư cấu, không có chuyện "lộ kết".

Sau bước này, ta biết cuốn sách có đáng đọc kỹ không, đọc kỹ phần nào, và khi đọc kỹ, mỗi chương sẽ có chỗ đứng trong một bức tranh đã có sẵn trong đầu. Adler còn khuyên một bước nữa trong đọc dò: lần đầu đọc một cuốn sách khó, cứ đọc một mạch, đừng dừng lại ở những chỗ không hiểu. Hiểu được một nửa ở lần đọc liền mạch vẫn hơn vướng lại ở chương hai rồi bỏ.

Bốn câu hỏi của người đọc chủ động

Adler và Van Doren cho rằng người đọc tích cực luôn đặt ra bốn câu hỏi với bất cứ cuốn sách nào:

1. Cuốn sách nói về điều gì, xét tổng thể? Tóm được chủ đề chính trong một hai câu.
2. Cụ thể, tác giả nói gì và nói thế nào? Những ý chính, những khái niệm then chốt, các lập luận.
3. Cuốn sách có đúng không, toàn bộ hay một phần? Chỉ trả lời được khi đã hiểu hai câu trước.
4. Thì sao? Điều đó có ý nghĩa gì, với mình và với vấn đề mình quan tâm.

Một nguyên tắc trong cuốn sách đáng nhớ: phải nói được "mình hiểu rồi" trước khi nói "mình đồng ý", "mình không đồng ý" hay "mình chưa kết luận". Phản bác một cuốn sách mình chưa hiểu, hay khen một cuốn sách chỉ vì nó nói điều mình đã tin sẵn, đều chưa phải là đọc phân tích.

Đọc phân tích trong thực tế

Tìm khái niệm then chốt

Mỗi cuốn sách phi hư cấu xoay quanh vài khái niệm. Nhiều khi tác giả dùng một từ thông thường theo nghĩa riêng. Ghi ra những từ đó và nghĩa tác giả gán cho chúng giúp tránh hiểu lầm cả cuốn sách.

Tìm luận điểm và bằng chứng

Ở mỗi chương, hỏi: tác giả đang khẳng định điều gì, và dựa vào đâu? Số liệu, thí nghiệm, tài liệu lịch sử, kinh nghiệm cá nhân hay suy luận? Bằng chứng có đủ mạnh cho mức khẳng định không?

Tóm tắt bằng lời mình

Cuối mỗi chương, viết vài câu: chương này nói gì. Nếu không viết được, có thể mình chưa hiểu, hoặc chương đó không quan trọng như tưởng.

Đọc phi hư cấu với một chút hoài nghi

Sách phi hư cấu đại chúng ngày nay rất nhiều, và không phải cuốn nào cũng đáng tin như nhau. Vài câu hỏi giúp đọc tỉnh táo:

• Tác giả là ai? Nhà nghiên cứu trong lĩnh vực, nhà báo tìm hiểu kỹ, hay người viết chuyên về động lực, thành công?
• Sách viết năm nào? Với khoa học, sức khoẻ, công nghệ, mười năm có thể là cả một đời.
• Có ghi nguồn không? Sách nghiêm túc thường có phần chú thích, tài liệu tham khảo.
• Có bao nhiêu câu chuyện, bao nhiêu bằng chứng? Nhiều sách đại chúng dựng luận điểm trên vài giai thoại hấp dẫn. Giai thoại minh hoạ được ý, không chứng minh được ý.
• Có nghiên cứu nào được trích dẫn mà sau này không lặp lại được không? Một số kết quả tâm lý học từng nổi tiếng đã không được xác nhận khi các nhóm khác làm lại thí nghiệm.

Đọc đối chiếu: khi muốn hiểu sâu một vấn đề

Cấp cao nhất trong cách chia của Adler là đọc nhiều sách về cùng một chủ đề. Muốn hiểu về một thời kỳ lịch sử, đọc hai ba cuốn của những tác giả có góc nhìn khác nhau. Muốn hiểu một vấn đề khoa học, đọc một cuốn nhập môn, một cuốn chuyên sâu hơn và một cuốn phản biện. Mục tiêu không phải là tìm cuốn "đúng nhất", mà là hiểu các câu hỏi chính, những điểm các tác giả đồng ý, và những chỗ họ còn tranh luận.

Đọc dò là công cụ chính ở đây: không cần đọc kỹ mọi cuốn, chỉ cần đọc kỹ những phần nói đúng câu hỏi của mình.