Biên tập viên sách là người giúp bản thảo của tác giả trở thành cuốn sách tốt nhất có thể: họ chọn bản thảo, góp ý cấu trúc, sửa câu chữ, kiểm tra sự kiện, rồi đi cùng cuốn sách qua bìa, dàn trang, in ấn. Biên tập viên không viết thay tác giả; họ là người đọc đầu tiên, khó tính nhất và đứng về phía người đọc. Ở Việt Nam, biên tập viên nhà xuất bản còn chịu trách nhiệm duyệt nội dung trước khi sách được xuất bản.
Bốn tầng của công việc biên tập
Trong nghề xuất bản các nước nói tiếng Anh, việc biên tập thường được tách thành nhiều vai, mỗi vai một người. Ở Việt Nam, nhất là với nhà xuất bản nhỏ, một biên tập viên có khi gánh gần hết các tầng này. Dù ai làm, công việc vẫn đi từ lớn đến nhỏ.
| Tầng biên tập | Câu hỏi chính | Ví dụ việc làm |
|---|---|---|
| Tổ chức bản thảo | Có nên làm cuốn này không, làm cho ai? | Đọc bản thảo gửi đến, tìm tác giả, đề xuất mua bản quyền sách nước ngoài |
| Biên tập cấu trúc | Cuốn sách có đứng vững không? | Đề nghị đảo chương, cắt phần lặp, viết thêm đoạn chuyển, đổi điểm mở đầu |
| Biên tập câu chữ | Từng câu có rõ, đúng, nhất quán không? | Gọt câu rườm, thống nhất cách viết tên riêng, số, đơn vị, kiểm tra trích dẫn |
| Đọc bản in | Bản dàn trang còn lỗi gì không? | Soát chính tả, ngắt dòng, đầu trang, số trang, mục lục khớp với nội dung |
Tầng cuối (đọc bản bông, sửa morat) là một nghề soát lỗi có kỹ thuật riêng; ở đây chỉ nhắc để thấy nó nằm ở đâu trong chuỗi.
Biên tập cấu trúc: nhìn cả cánh rừng
Đây là tầng khó nhất và cũng ít được thấy nhất. Biên tập viên đọc trọn bản thảo, thường hai ba lượt, rồi viết cho tác giả một bức thư dài, có khi hàng chục trang, nói về những vấn đề lớn: nhân vật chính mờ nhạt ở nửa sau, ba chương giữa giẫm chân tại chỗ, phần kết vội, cuốn sách phi hư cấu đang cố nói ba chuyện cùng lúc.
Biên tập viên giỏi hiếm khi ra lệnh "sửa thế này". Họ chỉ ra chỗ người đọc sẽ vấp, giải thích vì sao, gợi một vài hướng, rồi để tác giả tự tìm cách. Bởi cuốn sách mang tên tác giả, giọng phải là giọng của tác giả.
Những biên tập viên đi vào lịch sử văn học
Maxwell Perkins của nhà Scribner's ở New York là cái tên hay được nhắc nhất: ông phát hiện và đi cùng F. Scott Fitzgerald, Ernest Hemingway, Thomas Wolfe. Với các bản thảo đồ sộ của Wolfe, Perkins góp phần cắt gọt rất nhiều, và chuyện hai người cộng tác sau này được dựng thành phim. Ở chiều ngược lại, mối quan hệ giữa biên tập viên Gordon Lish và nhà văn Raymond Carver gây tranh cãi khi người ta biết Lish đã cắt sửa rất mạnh nhiều truyện ngắn của Carver; về sau các bản gần với nguyên tác của Carver được in lại để người đọc tự so. Hai câu chuyện cho thấy ranh giới mong manh giữa giúp đỡ và lấn quyền tác giả.
Biên tập câu chữ: từng cái cây
Khi khung đã vững, biên tập viên đi vào từng câu. Việc ở tầng này rất cụ thể:
- Gọt câu: bỏ chữ thừa, tách câu quá dài, sửa câu tối nghĩa, giữ nhịp văn của tác giả.
- Thống nhất: cùng một tên riêng không được lúc viết thế này lúc thế khác; cách viết số, ngày tháng, đơn vị đo, chữ hoa, dấu gạch phải theo một quy ước suốt cuốn. Nhiều nhà xuất bản có bản quy ước trình bày riêng.
- Kiểm tra sự kiện: năm tháng, tên người, địa danh, số liệu, trích dẫn. Sách phi hư cấu càng cần kỹ; một năm sai có thể làm người đọc nghi cả cuốn.
- Đánh dấu chỗ cần hỏi: đoạn nào không chắc ý tác giả, biên tập viên không tự đoán mà ghi câu hỏi bên lề.
Với sách dịch, ngoài biên tập viên còn có người hiệu đính, đối chiếu bản dịch với nguyên tác. Biên tập viên lo cho tiếng Việt của cuốn sách đọc xuôi và nhất quán.
Ở Việt Nam: biên tập viên còn là người duyệt
Theo Luật Xuất bản năm 2012, nhà xuất bản chịu trách nhiệm về nội dung xuất bản phẩm, và biên tập viên của nhà xuất bản phải có chứng chỉ hành nghề biên tập. Vì vậy ở Việt Nam có hai lớp biên tập khá rõ:
- Biên tập ở đơn vị làm sách: nhiều cuốn được một công ty sách tổ chức bản thảo, biên tập và trình bày, rồi liên kết với nhà xuất bản.
- Biên tập ở nhà xuất bản: biên tập viên nhà xuất bản đọc duyệt bản thảo, đề nghị sửa nếu cần, ký duyệt trước khi lãnh đạo nhà xuất bản ra quyết định xuất bản.
Trên trang thông tin xuất bản của sách Việt, phần "Biên tập" thường ghi tên biên tập viên nhà xuất bản; có sách ghi thêm biên tập viên của đơn vị liên kết. Đó là chỗ để biết ai đã chịu trách nhiệm đọc cuốn sách.
Một ngày của biên tập viên trông thế nào
Ít ai biên tập một cuốn từ đầu đến cuối rồi mới sang cuốn khác. Thường mỗi người có nhiều cuốn ở các chặng khác nhau cùng lúc: một bản thảo mới đang đọc thử, một cuốn đang chờ tác giả sửa, một cuốn đang ở bản in lượt hai, một cuốn sắp ra mắt cần viết lời giới thiệu bìa bốn. Ngoài đọc và sửa, phần lớn thời gian dành cho trao đổi: với tác giả, với hoạ sĩ bìa, với người trình bày, với bộ phận phát hành về thời điểm ra sách.
Biên tập viên cũng thường là người viết những dòng người đọc gặp đầu tiên: lời giới thiệu ở bìa bốn, tay gấp, thông tin đăng trên trang bán hàng. Mấy dòng ngắn đó khó viết hơn tưởng, vì phải trung thực với cuốn sách mà vẫn khiến người ta muốn mở ra.
Cần gì để làm nghề biên tập sách
Không có con đường duy nhất. Nhiều biên tập viên học ngành xuất bản, ngữ văn, báo chí, ngoại ngữ; nhiều người khác đến từ chuyên môn riêng như y khoa, lịch sử, kinh tế và biên tập sách thuộc lĩnh vực ấy. Những phẩm chất hay được nhắc:
- Đọc nhiều và đọc rộng, biết cuốn đang làm đứng ở đâu so với sách cùng loại.
- Vững tiếng Việt: chính tả, ngữ pháp, từ Hán Việt, cách dùng dấu câu.
- Tỉ mỉ mà không sa vào chi tiết đến mức quên tổng thể.
- Khéo trao đổi: nói điều tác giả không muốn nghe theo cách tác giả nghe được.
- Khiêm tốn: công lớn mà tên nhỏ, thường chỉ một dòng ở trang cuối.
Người viết nên đón nhận biên tập thế nào
Với tác giả lần đầu in sách, bản thảo trở về đầy vết sửa có thể gây sốc. Vài điều nên nhớ:
- Đọc thư góp ý một lượt, để đó vài ngày rồi đọc lại; phản ứng đầu tiên thường là phòng thủ.
- Khi biên tập viên nói "đoạn này khó hiểu", thường là có vấn đề thật, dù cách sửa họ gợi ý chưa chắc đúng.
- Giữ những chỗ quan trọng với mình và giải thích lý do; biên tập tốt là thương lượng chứ không phải mệnh lệnh.
- Giữ bản gốc và ghi lại các thay đổi, để đến lượt bản in còn đối chiếu được.
Câu hỏi thường gặp
Biên tập viên sách làm những việc gì?
Biên tập viên chọn và tổ chức bản thảo, góp ý cấu trúc, sửa câu chữ, kiểm tra sự kiện, thống nhất cách trình bày, rồi theo cuốn sách qua bìa, dàn trang và bản in. Ở nhà xuất bản Việt Nam, họ còn đọc duyệt nội dung trước khi sách được ra quyết định xuất bản.
Biên tập viên có được sửa văn của tác giả không?
Biên tập viên đề nghị sửa, nhưng quyền quyết định cuối cùng với câu chữ thuộc về tác giả. Pháp luật về quyền tác giả bảo vệ quyền giữ toàn vẹn tác phẩm, nên mọi thay đổi đáng kể đều cần tác giả đồng ý.
Biên tập viên khác người sửa bản in thế nào?
Biên tập viên làm việc với nội dung bản thảo: cấu trúc, câu chữ, sự kiện. Người sửa bản in soát bản đã dàn trang để bắt lỗi chính tả, ngắt dòng, lệch trang. Hai việc nối tiếp nhau và có lúc do cùng một người làm.
Muốn làm biên tập viên nhà xuất bản cần chứng chỉ gì?
Luật Xuất bản năm 2012 yêu cầu biên tập viên của nhà xuất bản phải có chứng chỉ hành nghề biên tập. Điều kiện và cách cấp chứng chỉ do cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản quy định; nên hỏi trực tiếp nhà xuất bản hoặc cơ quan này để có thông tin mới nhất.
Maxwell Perkins là ai?
Maxwell Perkins là biên tập viên của nhà xuất bản Scribner's ở Mỹ, nổi tiếng vì đã phát hiện và biên tập sách của F. Scott Fitzgerald, Ernest Hemingway và Thomas Wolfe. Ông thường được nhắc như hình mẫu của biên tập viên văn chương.
