Dàn trang sách là việc sắp chữ và hình lên từng trang: chọn khổ sách, lề, cỡ chữ, khoảng cách dòng, độ dài dòng, cách đặt tiêu đề và số trang. Một trang sách dàn tốt có dòng chữ dài vừa phải (khoảng 45–75 ký tự), lề trong đủ rộng để chữ không chui vào gáy, và không có những lỗi nhỏ như dòng lẻ trơ trọi ở đầu trang. Người đọc không để ý trang dàn tốt; họ chỉ thấy đọc lâu mà không mỏi.
Khổ sách: chọn trước mọi thứ
Khổ sách quyết định mọi số đo còn lại. Ở Việt Nam, sách văn học, sách phổ thông hay dùng các khổ quanh 13×20,5 cm và 14,5×20,5 cm; sách chuyên khảo, giáo trình, sách có nhiều bảng biểu hay dùng khổ lớn hơn, cỡ 16×24 cm; sách bỏ túi nhỏ hơn. Khổ sách thường được chọn sao cho cắt từ tờ giấy in khổ lớn ít phí giấy nhất, nên các khổ phổ biến lặp đi lặp lại giữa các nhà làm sách.
| Loại sách | Khổ hay gặp | Lý do |
|---|---|---|
| Tiểu thuyết, truyện, tản văn | khoảng 13×20,5 hoặc 14,5×20,5 cm | Cầm một tay được, dòng chữ vừa mắt |
| Sách chuyên khảo, giáo trình | khoảng 16×24 cm | Chỗ cho bảng, hình, chú thích |
| Sách tranh, sách ảnh | khổ lớn, vuông hoặc nằm ngang | Hình là chính, cần diện tích |
| Sách bỏ túi | nhỏ hơn 12 cm chiều rộng | Mang theo, giá thành thấp |
Lề trang: khoảng trắng có nhiệm vụ
Lề không phải chỗ trống bỏ phí. Lề trong (phía gáy) giữ cho chữ không bị nuốt vào nếp gấp, nhất là với sách dày đóng keo, mở không phẳng. Lề ngoài là chỗ đặt ngón tay cái khi cầm sách. Lề dưới thường rộng hơn lề trên để khối chữ trông như "đứng" vững trên trang chứ không trượt xuống.
Các nhà in sách cổ ở châu Âu đã dùng những tỉ lệ lề hài hoà mà về sau các nhà thiết kế thế kỷ 20 như Jan Tschichold nghiên cứu lại. Một tỉ lệ kinh điển hay được trích là lề trong, trên, ngoài, dưới theo nhịp 2 : 3 : 4 : 6. Sách thương mại ngày nay ít khi dùng lề rộng như thế vì tốn giấy, nhưng tinh thần vẫn giữ: hai trang đối diện nhìn như một cặp, lề trong của hai trang cộng lại xấp xỉ một lề ngoài.
Độ dài dòng, cỡ chữ và khoảng cách dòng
Ba số đo này phải chọn cùng nhau, đổi một cái là phải xem lại hai cái kia.
Độ dài dòng
Robert Bringhurst trong cuốn sách kinh điển về nghệ thuật trình bày chữ "The Elements of Typographic Style" cho rằng dòng chữ dễ đọc nằm trong khoảng 45–75 ký tự, lý tưởng quanh 66 ký tự kể cả dấu cách, với sách một cột. Dòng quá dài khiến mắt khó tìm đầu dòng tiếp theo; dòng quá ngắn khiến mắt phải xuống dòng liên tục và căn đều sinh nhiều khoảng trắng lớn.
Cỡ chữ
Sách văn học thường dùng chữ thân bài quanh 10–12 điểm, tuỳ kiểu chữ: cùng một cỡ nhưng có kiểu chữ trông to, có kiểu trông nhỏ. Sách cho người cao tuổi, sách thiếu nhi giai đoạn tập đọc cần chữ lớn hơn. Chú thích, ghi chú cuối trang nhỏ hơn thân bài một hai cỡ.
Khoảng cách dòng
Khoảng cách dòng thường lớn hơn cỡ chữ khoảng 20–40%. Với tiếng Việt cần nới hơn một chút so với tiếng Anh, vì dấu thanh chồng dấu mũ ở những chữ như "ẩm", "giữ", "Hưởng" làm phần trên của chữ cao hơn; dòng quá sát thì dấu của dòng dưới chạm chân chữ dòng trên.
Chọn kiểu chữ cho ruột sách
Ruột sách văn chương xưa nay hay dùng chữ có chân (serif), vì chân chữ tạo một đường ngang nhẹ dẫn mắt dọc theo dòng, và các nét thanh đậm giúp hình chữ dễ phân biệt khi in trên giấy. Chữ không chân hay dùng cho tiêu đề, sách thiếu nhi, sách kỹ thuật, nhưng cũng có những cuốn văn học dàn bằng chữ không chân mà vẫn dễ đọc. Điều quan trọng hơn chân hay không chân là: kiểu chữ có đủ và đẹp các ký tự tiếng Việt có dấu, có đủ chữ nghiêng, chữ đậm đồng bộ, và đọc êm ở cỡ nhỏ.
Quy tắc chung của người dàn trang: một cuốn sách dùng một, cùng lắm hai họ chữ. Mọi sự nhấn mạnh làm bằng nghiêng, đậm, cỡ, khoảng trắng của cùng họ chữ đó.
Những lỗi trình bày hay gặp
- Dòng trơ trọi ở đầu trang: dòng cuối của một đoạn bị đẩy sang trang mới, đứng một mình trên đỉnh trang. Nghề in gọi là "dòng goá" hay "dòng mồ côi" tuỳ cách dịch.
- Dòng đầu đoạn lẻ ở chân trang: đoạn văn mới bắt đầu bằng đúng một dòng cuối trang rồi sang trang.
- Chữ lẻ cuối đoạn: dòng cuối của đoạn chỉ còn một chữ ngắn, để lại khoảng trắng lớn.
- Dòng sông trắng: văn bản căn đều hai bên làm khoảng cách giữa chữ giãn ra, các khoảng trống chồng lên nhau thành vệt trắng chảy dọc trang.
- Tiêu đề rơi ở chân trang: tiêu đề mục nằm cuối trang mà nội dung lại ở trang sau.
- Hai trang đối diện lệch dòng: dòng chữ trang trái và trang phải không thẳng hàng, nhìn qua giấy mỏng thấy lộn xộn.
Riêng với tiếng Việt
Tiếng Việt viết tách từng âm tiết, nên gần như không phải ngắt chữ bằng dấu gạch nối ở cuối dòng như tiếng Anh, tiếng Đức. Đó là điểm lợi. Nhưng cũng vì thế người dàn trang có ít cách "co giãn" dòng hơn, căn đều dễ sinh khoảng trắng to, nhất là ở cột hẹp. Họ xử lý bằng cách chỉnh nhẹ khoảng cách chữ, khoảng cách ký tự trong giới hạn mắt không nhận ra, hoặc đề nghị biên tập viên thêm bớt một chữ. Một điều nữa là không để tách ở cuối dòng những cụm cần đi liền như số và đơn vị, tên viết tắt.
Trang đầu sách, trang cuối sách
Ngoài phần thân, người dàn trang còn lo phần "trước và sau" theo thứ tự quen thuộc: trang tên sách phụ, trang tên sách chính, trang thông tin bản quyền hoặc lời giới thiệu, mục lục, rồi mới đến chương một. Phần cuối có thể có phụ lục, chú thích, tài liệu tham khảo, bảng tra cứu, và trang thông tin xuất bản. Chương mới thường bắt đầu ở trang lẻ (trang bên phải), với một khoảng trống phía trên gọi là chỗ "thả" tiêu đề chương.
Đầu trang hoặc chân trang có thể có dòng tên sách, tên chương để người đọc biết mình đang ở đâu. Số trang đặt ở góc ngoài hoặc giữa chân trang. Những trang trắng, trang tên chương thường không in số trang nhưng vẫn được tính.
Tự tập nhìn trang sách
Muốn hiểu dàn trang, cách hay nhất là so sánh:
- Lấy hai cuốn tiểu thuyết khác nhà xuất bản, đếm số ký tự một dòng, xem cuốn nào đọc êm hơn.
- Mở sách ra giữa, nhìn lề trong: chữ có bị chui vào gáy không, có phải bẻ sách mới đọc được không.
- Soi trang giấy mỏng lên ánh đèn: dòng hai mặt có trùng nhau không.
- Tìm những dòng trơ trọi đầu trang, những vệt trắng dọc trang. Thấy rồi sẽ không quên được.
- Với ai muốn tìm hiểu sâu, cuốn của Robert Bringhurst nói ở trên và các tài liệu về trình bày chữ tiếng Việt là điểm khởi đầu tốt.
Câu hỏi thường gặp
Khổ sách phổ biến ở Việt Nam là bao nhiêu?
Sách văn học, sách phổ thông hay dùng khổ quanh 13×20,5 cm hoặc 14,5×20,5 cm. Sách chuyên khảo, giáo trình thường lớn hơn, khoảng 16×24 cm, còn sách tranh, sách ảnh có thể vuông hoặc nằm ngang tuỳ thiết kế.
Một dòng sách nên có bao nhiêu chữ?
Theo Robert Bringhurst, dòng chữ dễ đọc ở sách một cột dài khoảng 45–75 ký tự, lý tưởng quanh 66 ký tự kể cả dấu cách. Đây là khoảng tham khảo, cần chỉnh theo cỡ chữ, khổ sách và kiểu chữ.
Vì sao sách hay dùng chữ có chân?
Chữ có chân với nét thanh đậm giúp hình chữ dễ phân biệt và dẫn mắt dọc theo dòng, nên quen dùng cho văn bản dài in giấy. Tuy vậy, chọn kiểu chữ đủ dấu tiếng Việt và đọc êm ở cỡ nhỏ còn quan trọng hơn chuyện có chân hay không.
Dòng goá, dòng mồ côi là gì?
Đó là những dòng bị tách lẻ khỏi đoạn văn khi sang trang: dòng cuối của đoạn đứng một mình ở đầu trang mới, hoặc dòng đầu của đoạn nằm trơ trọi ở chân trang. Người dàn trang tránh chúng bằng cách chỉnh khoảng cách hoặc dồn dòng.
Vì sao chương mới thường bắt đầu ở trang bên phải?
Trang bên phải (trang lẻ) là trang mắt nhìn tới đầu tiên khi lật sách, nên đặt chương mới ở đó giúp người đọc nhận ra điểm bắt đầu. Đây là quy ước lâu đời, không bắt buộc; sách mỏng hay sách cần tiết kiệm trang có thể cho chương bắt đầu ở cả trang trái.
