Thiết kế bìa sách: bìa một, gáy, bìa bốn và tay gấp nói gì với người đọc

Một chiếc bìa sách gồm bìa một (mặt trước), gáy, bìa bốn (mặt sau), có khi thêm tay gấp và áo bọc. Mỗi phần mang một việc riêng: bìa một cho người ta nhận ra cuốn sách trong một cái liếc, gáy giúp tìm sách khi đứng trên kệ, bìa bốn thuyết phục người đang cầm sách mở ra đọc. Thiết kế bìa vì thế là bài toán thông tin trước khi là bài toán đẹp.

Giải phẫu một chiếc bìa

Khi in, bìa một, gáy và bìa bốn (cộng tay gấp nếu có) được dàn thành một tấm liền. Độ rộng gáy phải tính theo số trang và độ dày giấy ruột; đổi loại giấy hay thêm vài chục trang là gáy thay đổi, tệp bìa phải chỉnh lại. Đây là lý do bìa thường chỉ được "chốt" khi ruột sách đã dàn trang xong.

Bìa sách được làm ra theo trình tự nào

1. Bản yêu cầu: biên tập viên hoặc người phụ trách tủ sách tóm cho hoạ sĩ bìa: cuốn sách nói gì, dành cho ai, sách cùng loại trên thị trường trông thế nào, có thuộc một tủ sách với kiểu bìa thống nhất không.
2. Đọc sách: hoạ sĩ bìa giỏi đọc bản thảo hoặc ít nhất đọc phần lớn, để tìm một hình ảnh, một chi tiết đại diện chứ không minh hoạ cảnh đầu tiên bắt gặp.
3. Phác nhiều phương án: thường vài ba hướng khác hẳn nhau, ở dạng thô, để nhóm làm sách chọn hướng trước khi làm kỹ.
4. Thử ở kích thước thật và kích thước tem: in ra cỡ thật đặt lên bàn sách, đồng thời thu nhỏ bằng hình đại diện trên trang bán hàng trực tuyến. Tên sách không đọc được khi thu nhỏ là một lỗi lớn hiện nay.
5. Hoàn thiện và chuẩn bị in: chỉnh màu theo hệ màu in, đặt mã vạch, chừa lề xén, chọn hiệu ứng bề mặt.

Phần hình vẽ trên bìa có thể do hoạ sĩ minh hoạ thực hiện riêng; công việc của người thiết kế bìa là ghép chữ, hình, màu thành một tổng thể và lo cho nó in được.

Bìa nói chuyện bằng những tín hiệu thể loại

Người đọc quen sách nhận ra thể loại trước cả khi đọc tên. Tín hiệu này hình thành qua nhiều năm và khác nhau giữa các nước, nhưng có vài xu hướng dễ thấy:

• Văn chương kinh điển: bìa tiết chế, nhiều khoảng trống, chữ có chân thanh lịch, hay dùng tranh cũ hoặc hoạ tiết.
• Trinh thám, giật gân: tương phản mạnh, tông tối, tên tác giả to ngang tên sách khi tác giả đã nổi tiếng.
• Sách kỹ năng, kinh doanh: chữ lớn chiếm gần hết bìa, nền một màu, ít hình.
• Sách thiếu nhi: màu tươi, hình minh hoạ chiếm trọn bìa.
• Sách khoa học phổ thông: một hình ảnh biểu tượng đơn giản, đôi khi hài hước.

Đi ngược tín hiệu thể loại có thể khiến sách nổi bật, nhưng cũng dễ khiến người đọc đúng đối tượng lướt qua. Đó là cân nhắc thường xuyên giữa hoạ sĩ bìa và người bán sách.

Tên tác giả, tên sách: chữ trên bìa

Nhiều bìa đẹp nhất chỉ có chữ. Chọn kiểu chữ, cỡ chữ, cách xếp dòng cho tên sách là một nửa công việc thiết kế bìa. Với tiếng Việt có thêm một chuyện riêng: dấu thanh và dấu mũ chồng lên nhau khiến chữ hoa có dấu cao hơn hẳn, dễ đụng dòng trên khi xếp tên sách nhiều dòng sát nhau. Người thiết kế phải nới khoảng cách dòng hoặc chọn kiểu chữ có dấu được vẽ gọn. Kiểu chữ "trang trí" mua từ nước ngoài đôi khi thiếu dấu tiếng Việt hoặc dấu bị ghép vụng, nhìn là biết.

Những chiếc bìa đã thành chuẩn mực

Năm 1935, nhà Penguin ở Anh ra những cuốn sách bìa mềm giá rẻ với thiết kế ba dải ngang, mỗi dòng sách một màu: cam cho văn chương, xanh lá cho trinh thám, xanh dương cho tiểu sử. Thiết kế gần như chỉ có chữ ấy biến cả một nhà xuất bản thành thương hiệu dễ nhận ra, và cho thấy bìa theo tủ sách có sức mạnh thế nào.

Ở Mỹ, Chip Kidd được biết đến với hàng loạt bìa sách văn chương, trong đó có bìa "Công viên kỷ Jura" của Michael Crichton với bộ xương khủng long về sau được dùng làm biểu tượng cho bộ phim. Đó là trường hợp hiếm một chiếc bìa sách đi xa hơn cuốn sách.

Ở Việt Nam, mỗi thời có những dòng bìa để lại dấu: bìa sách văn chương những năm 1930–1940 với lối chữ vẽ tay, bìa sách thiếu nhi in qua nhiều thế hệ, bìa những tủ sách văn học dịch quen mặt với người đọc lâu năm. Muốn xem, có thể tìm ở các phòng đọc sách cũ, bộ sưu tập của thư viện, các cuộc triển lãm bìa sách.

Chất liệu và hiệu ứng: bìa không chỉ để nhìn

Cầm một cuốn sách là cảm nhận bằng tay trước. Những lựa chọn chất liệu thường gặp:

• Cán màng bóng hoặc màng mờ: lớp nhựa mỏng phủ bìa chống trầy, chống ẩm; màng mờ cho cảm giác mịn, màng bóng làm màu rực.
• Phủ bóng cục bộ: chỉ phủ bóng lên tên sách hay một chi tiết, tạo độ tương phản khi nghiêng sách dưới đèn.
• Ép nhũ: chữ hoặc hoạ tiết ánh kim, hay gặp ở sách kinh điển, sách quà tặng.
• Dập nổi, dập chìm: chữ nổi lên hoặc lõm xuống, sờ thấy được.
• Bìa cứng bọc vải hoặc giấy mỹ thuật: thường đi kèm áo sách, dành cho ấn bản đặc biệt.

Mỗi hiệu ứng thêm một công đoạn ở nhà in. Bìa đẹp nhất không phải bìa nhiều hiệu ứng nhất, mà là bìa dùng đúng một hai hiệu ứng phục vụ ý tưởng.

Đọc bìa như người trong nghề

Lần sau đứng trước kệ sách, có thể thử vài cách nhìn:

1. Đứng cách kệ vài bước: cuốn nào nhận ra được tên? Đó là bìa giải tốt bài toán khoảng cách.
2. So bìa của cùng một cuốn sách ở các ấn bản khác nhau, trong nước và nước ngoài; mỗi thị trường "đọc" cuốn sách theo cách riêng.
3. Lật trang thông tin xuất bản tìm tên người trình bày bìa; nhiều hoạ sĩ bìa có phong cách nhận ra được qua nhiều cuốn.
4. Thử tự hỏi: bìa này hứa hẹn điều gì, và đọc xong cuốn sách có giữ lời hứa đó không.