Một cuốn sách đi từ bản thảo tới kệ qua bảy khâu chính: chọn bản thảo, biên tập, thiết kế bìa và dàn trang, đăng ký và cấp phép xuất bản, in, nộp lưu chiểu, rồi phát hành. Với sách mới, cả chặng thường mất nhiều tháng, có khi hơn một năm. Người đọc chỉ thấy cuốn sách thành phẩm, nhưng sau nó là cả một nhóm người: tác giả, biên tập viên, hoạ sĩ bìa, người dàn trang, người sửa bản in, nhà in và người bán sách.
Bảy khâu nhìn một lượt
Mỗi nhà xuất bản, mỗi công ty sách có cách tổ chức riêng, nhưng trình tự dưới đây là khung chung mà gần như cuốn sách nào cũng đi qua. Thứ tự có thể chồng lên nhau: bìa thường được làm song song với biên tập, chứ không đợi bản thảo xong hẳn.
| Khâu | Ai làm chính | Kết quả của khâu |
|---|---|---|
| 1. Chọn bản thảo, ký hợp đồng | Biên tập viên tổ chức bản thảo, ban giám đốc | Quyết định làm sách, hợp đồng với tác giả hoặc với bên giữ bản quyền |
| 2. Biên tập | Biên tập viên, tác giả | Bản thảo đã sửa xong về nội dung và câu chữ |
| 3. Thiết kế bìa, dàn trang | Hoạ sĩ bìa, người trình bày | Tệp bìa và tệp ruột sẵn sàng in |
| 4. Đăng ký, cấp phép xuất bản | Nhà xuất bản | Xác nhận đăng ký xuất bản, quyết định xuất bản, mã ISBN |
| 5. Sửa bản in, in, đóng sách | Người sửa bản in, nhà in | Sách thành phẩm |
| 6. Nộp lưu chiểu | Nhà xuất bản | Sách được phép phát hành |
| 7. Phát hành | Nhà phát hành, nhà sách, kênh bán trực tuyến | Sách đến tay người đọc |
Khâu một: bản thảo được chọn ra sao
Bản thảo đến với nhà xuất bản theo nhiều đường. Tác giả quen gửi thẳng cho biên tập viên. Người viết mới gửi qua hộp thư nhận bản thảo. Sách dịch thì bắt đầu từ việc mua bản quyền của nhà xuất bản nước ngoài. Có những cuốn sinh ra từ ý tưởng của chính biên tập viên: họ thấy thiếu một cuốn về đề tài nào đó và đi tìm người viết.
Câu hỏi khi chọn bản thảo không chỉ là "hay hay dở". Người ta cân thêm: cuốn này dành cho ai, đã có sách nào cùng đề tài, có hợp với dòng sách của nhà mình không, bán được khoảng bao nhiêu để đủ chi phí. Nhiều bản thảo tốt bị từ chối chỉ vì không hợp tủ sách của nơi nhận, rồi tìm được chỗ đứng ở nơi khác.
Khi đã quyết làm, hai bên ký hợp đồng: tác giả cho phép xuất bản tác phẩm trong một thời hạn, với một số bản in, đổi lại được trả nhuận bút. Phần quyền lợi này có bài riêng trong danh mục.
Khâu hai: biên tập, nơi cuốn sách thật sự thành hình
Biên tập là khâu ít người đọc biết đến nhất mà lại quyết định nhiều nhất. Biên tập viên đọc bản thảo nhiều lượt: lượt đầu nhìn cấu trúc (chương nào thừa, chỗ nào hụt, mạch có liền không), các lượt sau đi vào câu chữ, thống nhất cách viết tên riêng, kiểm tra số liệu, trích dẫn. Mọi chỗ sửa đều được trao đổi với tác giả; tác giả có quyền đồng ý hay không.
Ở Việt Nam, biên tập còn có một trách nhiệm đặc thù: nhà xuất bản chịu trách nhiệm về nội dung cuốn sách trước pháp luật, nên biên tập viên của nhà xuất bản phải đọc duyệt bản thảo trước khi sách được xuất bản, kể cả khi bản thảo đã qua tay biên tập viên của một công ty sách liên kết.
Khâu ba: bìa và ruột sách
Trong lúc chữ đang được sửa, hoạ sĩ bìa bắt đầu phác bìa. Bìa phải nói được cuốn sách thuộc loại gì chỉ trong một cái liếc, phải đọc được tên khi thu nhỏ bằng con tem trên trang bán hàng trực tuyến, và phải hợp với gáy dày hay mỏng tuỳ số trang.
Ruột sách thì do người trình bày (còn gọi là người dàn trang, chế bản) làm: chọn khổ sách, lề, phông chữ, cỡ chữ, khoảng cách dòng, cách đặt tiêu đề chương, số trang. Một trang dàn khéo là trang người đọc không để ý gì, chỉ thấy đọc êm mắt. Sau khi dàn trang, bản in thử được soát lại nhiều lượt để bắt lỗi chính tả, lỗi ngắt dòng, lỗi lệch trang.
Khâu bốn: thủ tục để cuốn sách được in
Ở Việt Nam, chỉ nhà xuất bản được cấp phép mới được xuất bản sách. Trình tự chung: nhà xuất bản đăng ký kế hoạch xuất bản với cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản và nhận xác nhận đăng ký; khi bản thảo đã được biên tập, duyệt xong, giám đốc nhà xuất bản ký quyết định xuất bản cho từng cuốn. Mỗi cuốn, mỗi ấn bản cũng được cấp một mã ISBN.
Những con số này không mất đi đâu: chúng được in ở trang thông tin xuất bản, thường nằm ở trang cuối hoặc mặt sau trang tên sách. Lần sau cầm một cuốn sách Việt, lật ra trang đó sẽ thấy số xác nhận đăng ký xuất bản, số quyết định xuất bản, số bản in, khổ sách, nơi in và mã ISBN.
Khâu năm đến bảy: in, lưu chiểu, phát hành
In và đóng sách
Tệp in được gửi sang nhà in. Sách số lượng lớn thường in offset trên những tờ giấy khổ to, mỗi tờ chứa nhiều trang, rồi gấp lại thành từng tay sách, xếp đúng thứ tự, khâu chỉ hoặc dán keo vào gáy, bọc bìa và xén ba cạnh. Sách số lượng nhỏ có thể in kỹ thuật số.
Nộp lưu chiểu
Sách in xong chưa được bán ngay. Nhà xuất bản phải nộp lưu chiểu, tức nộp một số bản cho cơ quan quản lý để lưu giữ và kiểm tra, trước khi phát hành. Ngoài ra, sách còn được nộp cho Thư viện Quốc gia Việt Nam, nơi giữ bản lưu của xuất bản phẩm trong nước. Nhờ vậy, nhiều chục năm sau người ta vẫn tìm được một cuốn sách đã tuyệt bản ngoài thị trường.
Từ kho đến tay người đọc
Phát hành là đưa sách vào các kênh bán: nhà sách, đại lý, nhà sách trực tuyến, sàn thương mại điện tử, thư viện và trường học. Đơn vị làm sách có thể tự phát hành hoặc giao cho một nhà phát hành có mạng lưới rộng. Sách thường được gửi bán theo hình thức ký gửi: nhà sách nhận sách, bán được mới thanh toán, sách không bán được sau một thời gian thì trả về.
Đi kèm phát hành là quảng bá: buổi ra mắt sách, gặp gỡ tác giả, gửi sách cho người điểm sách, đặt sách ở vị trí nổi bật trên kệ. Vòng đời trên kệ của một đầu sách mới khá ngắn; sách bán chậm sẽ nhường chỗ cho sách mới về. Cuốn nào bán tốt sẽ được in lại, ghi "tái bản lần thứ…" hoặc "in lần thứ…".
Bao lâu thì xong một cuốn sách
Không có con số chung. Một cuốn sổ tay mỏng có bản thảo sạch có thể đi hết các khâu trong vài tháng. Một cuốn sách dịch dày, cần mua bản quyền, dịch, hiệu đính, có thể mất một hai năm. Những thứ kéo dài thời gian nhiều nhất thường là:
- Bản thảo phải sửa lớn: đổi cấu trúc, viết thêm chương, cắt bớt nửa cuốn.
- Chờ tác giả: tác giả bận, hoặc hai bên chưa thống nhất chỗ sửa.
- Bìa phải làm lại: phương án đầu không thuyết phục được nhóm làm sách hay tác giả.
- Lịch in: mùa cao điểm như trước năm học mới, nhà in kín việc.
- Thời điểm phát hành: nhiều cuốn làm xong vẫn được giữ lại để ra đúng dịp như Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam 21/4 hay hội sách lớn.
Người đọc có thể làm gì với những điều này
Hiểu đường đi của một cuốn sách giúp đọc sách tinh hơn. Vài việc nhỏ có thể làm ngay:
- Lật trang thông tin xuất bản của cuốn đang đọc, xem ai biên tập, ai trình bày bìa, in lần thứ mấy. Dần dần sẽ nhận ra tên những biên tập viên, những tủ sách mình tin.
- Với sách dịch, tìm tên người dịch và người hiệu đính; một bản dịch tốt có công cả hai.
- Khi gặp lỗi in (thiếu trang, lặp tay sách, đảo trang), mang sách đến nơi mua hoặc liên hệ đơn vị làm sách để đổi; đó là lỗi khâu in, đóng.
- Theo dõi các buổi ra mắt sách, gặp gỡ tác giả và biên tập viên ở thư viện, hội sách. Nghe người làm sách kể chuyện làm một cuốn sách là cách hay để thấy công sức sau trang giấy.
Câu hỏi thường gặp
Một cuốn sách được xuất bản qua những bước nào?
Các bước chính là chọn bản thảo và ký hợp đồng, biên tập, thiết kế bìa và dàn trang, đăng ký và ra quyết định xuất bản, in và đóng sách, nộp lưu chiểu, rồi phát hành. Một số khâu chạy song song, như làm bìa trong lúc đang biên tập.
Làm một cuốn sách mất bao lâu?
Tuỳ cuốn, từ vài tháng tới hơn một năm. Bản thảo sạch, sách mỏng thì nhanh; sách dịch cần mua bản quyền, sách phải sửa lớn hay chờ đúng dịp phát hành thì lâu hơn.
Ở Việt Nam ai được xuất bản sách?
Chỉ nhà xuất bản được cấp phép mới được xuất bản sách. Các công ty sách tư nhân tham gia bằng cách liên kết với nhà xuất bản ở các khâu tổ chức bản thảo, in và phát hành, còn nhà xuất bản vẫn chịu trách nhiệm biên tập, duyệt và ra quyết định xuất bản.
Nộp lưu chiểu là gì?
Nộp lưu chiểu là việc nhà xuất bản nộp một số bản sách đã in cho cơ quan quản lý để lưu giữ và kiểm tra trước khi phát hành. Sách cũng được nộp cho Thư viện Quốc gia Việt Nam, nơi lưu giữ xuất bản phẩm trong nước lâu dài.
Tái bản và in lần thứ hai khác nhau thế nào?
Hai cách gọi này nhiều khi được dùng lẫn. Thông thường, "in lần thứ…" chỉ việc in thêm mà nội dung giữ nguyên, còn "tái bản có sửa chữa, bổ sung" là khi nội dung đã được chỉnh. Xem trang thông tin xuất bản sẽ biết cuốn mình cầm là lần in nào.
