Đọc lại cuốn sách đã đọc: vì sao lần thứ hai thấy khác hẳn lần đầu

Đọc lại một cuốn sách đã đọc không phí thời gian: lần thứ hai ta đã biết kết nên thấy được cách tác giả dựng truyện, nhận ra những chi tiết lần đầu lướt qua, và nhất là thấy chính mình đã đổi khác. Cuốn sách vẫn vậy, người đọc thì không. Nhiều nhà văn lớn coi đọc lại mới là đọc thật sự.

"Người ta chỉ có thể đọc lại"

Trong các bài giảng văn chương ở Mỹ, sau này in thành sách Lectures on Literature, Vladimir Nabokov có một câu hay được trích: lạ thay, người ta không thể đọc một cuốn sách, người ta chỉ có thể đọc lại nó. Ý ông là ở lần đọc đầu, mắt và đầu óc bận theo dõi chuyện gì xảy ra tiếp, đi từ trái sang phải, từ trang này sang trang khác, như người lần đường ở vùng đất lạ. Chỉ khi đọc lại, ta mới đứng trước cuốn sách như đứng trước một bức tranh, nhìn được toàn bộ cùng lúc.

C. S. Lewis, trong tập tiểu luận An Experiment in Criticism (1961), cũng xem việc đọc lại là một dấu hiệu của người yêu văn chương: người chỉ đọc để biết chuyện thì hiếm khi đọc một cuốn hai lần, còn người đọc vì văn chương thì quay lại những cuốn mình yêu nhiều lần trong đời. Còn Daniel Pennac đưa "quyền được đọc lại" vào danh sách mười quyền của người đọc.

Lần đầu và lần thứ hai khác nhau thế nào

Với truyện trinh thám, truyện có cú lật, đọc lại là trải nghiệm hoàn toàn khác: ta thấy tác giả đã rải manh mối ngay trước mắt mình từ chương đầu. Với tiểu thuyết có kết bi kịch, biết trước kết cục khiến những đoạn vui vẻ ở đầu truyện trở nên day dứt lạ thường.

Biết trước kết có làm mất hay

Nhiều người ngại đọc lại vì nghĩ đã biết kết thì hết thú vị. Năm 2011, hai nhà nghiên cứu Jonathan Leavitt và Nicholas Christenfeld ở Đại học California, San Diego công bố một thí nghiệm cho thấy người đọc được biết trước kết của truyện ngắn lại thích truyện hơn một chút so với người không biết. Kết quả này gây nhiều chú ý nhưng các nghiên cứu sau cho kết quả không đồng nhất, nên chưa thể nói chắc "biết trước kết làm truyện hay hơn". Điều có thể nói là: với những cuốn sách hay thật sự, biết kết không lấy đi phần lớn giá trị của nó. Nếu một cuốn sách chỉ hay vì ta chưa biết kết, có lẽ nó cũng không phải cuốn ta muốn đọc lại.

Đọc lại để thấy mình đã đổi khác

Lý do sâu xa nhất để đọc lại có lẽ không nằm ở cuốn sách. Một cuốn tiểu thuyết đọc năm mười tám tuổi và đọc lại năm bốn mươi tuổi gần như là hai cuốn khác nhau. Lần đầu ta đứng về phía người con nổi loạn; lần sau ta hiểu người cha. Lần đầu ta thấy một chuyện tình; lần sau ta thấy một câu chuyện về thời gian và sự mất mát.

Nhiều người giữ thói quen ghi ngày tháng đọc xong lên trang đầu cuốn sách. Mỗi lần đọc lại, họ ghi thêm một dòng. Lật trang đầu ra thấy ba bốn mốc thời gian, kèm vài chữ cảm nhận mỗi lần, đó là một bản nhật ký nhỏ về chính mình qua các năm. Nếu cuốn sách có ghi chú bên lề từ lần đọc trước, việc so sánh với những gì mình thấy bây giờ còn thú vị hơn.

Đọc lại những cuốn sách tuổi thơ

Đọc lại sách thời thơ ấu là một trải nghiệm riêng. Có cuốn vẫn đẹp như trong trí nhớ, có cuốn hoá ra rất khác: chi tiết mình nhớ như in lại không hề có trong sách, những đoạn mình bỏ qua hồi bé hoá ra là phần sâu sắc nhất. Những cuốn như Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài hay Hoàng tử bé của Saint-Exupéry thường được người lớn đọc lại và nói rằng giờ mới hiểu.

Đọc lại sách tuổi thơ cùng con cũng là một cách để hai thế hệ gặp nhau trên cùng trang sách: con đọc lần đầu, cha mẹ đọc lần thứ hai, và mỗi người thấy một điều khác.

Đọc lại để được an ủi

Có những lúc ta không muốn bất ngờ. Ốm, mệt, buồn, căng thẳng, ta muốn quay về một cuốn sách quen như quay về một căn phòng quen. Người đọc tiếng Anh gọi đó là comfort read, sách đọc cho an lòng. Không có gì đáng ngại khi đọc lại một bộ truyện lần thứ năm vào những tuần khó khăn. Biết trước mọi chuyện sẽ ổn ở cuối sách là đúng điều ta cần lúc đó.

Những cuốn nào đáng đọc lại

Không phải cuốn nào cũng cần đọc lại, và mỗi người sẽ có danh sách riêng. Vài gợi ý để chọn:

• Cuốn sách từng thay đổi mình, cuốn mình hay nhắc đến, nhưng đã lâu không mở lại. Đọc lại để xem nó còn nói gì với mình hôm nay.
• Cuốn sách từng đọc quá sớm: đọc khi còn quá trẻ, hoặc đọc vì bắt buộc ở trường. Nhiều tác phẩm trong chương trình phổ thông chỉ thật sự mở ra khi đọc lại lúc trưởng thành.
• Cuốn sách có cấu trúc phức tạp: nhiều tuyến truyện, nhiều người kể, nhiều tầng nghĩa. Lần đầu theo truyện, lần hai mới thấy kiến trúc.
• Tập thơ. Thơ gần như luôn được đọc lại; một bài thơ đọc một lần hiếm khi mở hết.
• Cuốn sách mình từng không thích mà nhiều người mình tin yêu thích. Có khi lần này mình sẽ thấy điều họ thấy, có khi không; cả hai đều cho mình biết thêm về gu của mình.

Cách đọc lại cho có ích

1. Đọc chậm hơn lần đầu. Không còn hồi hộp về cốt truyện, hãy để ý câu văn, cách chuyển cảnh, cách tác giả mở và đóng mỗi chương.
2. Đọc phân tích sau lần đọc đầu, trước lần đọc lại. Một bài nghiên cứu, một lời bạt hay sẽ chỉ cho mình những gì nên để ý ở lần thứ hai.
3. Đọc lại một phần thôi cũng được. Chương mình nhớ nhất, đoạn kết, những trang có ghi chú. Đọc lại không nhất thiết phải từ đầu đến cuối.
4. Ghi lại điều khác đi. Vài dòng về những gì lần này mình thấy mà lần trước không thấy.

Nếu đang phân vân giữa một cuốn sách mới và một cuốn cũ mình yêu, đôi khi cuốn cũ chính là cuốn mới nhất mình có thể đọc, vì người cầm nó lên hôm nay chưa từng đọc nó.