Đọc kịch bản văn học khác đọc truyện ở chỗ gần như không có người kể chuyện: câu chuyện hiện ra qua lời thoại của nhân vật và những dòng chỉ dẫn sân khấu ngắn gọn. Muốn đọc kịch cho thú, hãy đọc kỹ danh sách nhân vật và chỉ dẫn mở màn, nghe thoại như nghe người nói, và tự dựng sân khấu trong đầu. Nhiều vở kịch lớn như Hamlet, Vũ Như Tô, Hồn Trương Ba, da hàng thịt đọc trên trang giấy vẫn rất hay.
Kịch bản là văn bản để diễn, nhưng cũng là văn bản để đọc
Kịch (drama) là một trong ba loại hình văn học lớn, cạnh tự sự và trữ tình. Kịch bản sân khấu được viết trước hết để diễn: nó cần đạo diễn, diễn viên, ánh sáng, khán giả mới trọn vẹn. Nhưng kịch bản của các nhà viết kịch lớn cũng được in, đọc, giảng dạy như tác phẩm văn học độc lập. Nhiều người biết Shakespeare, Molière, Chekhov qua trang sách nhiều hơn qua rạp hát.
Có cả một dòng gọi là "kịch để đọc" (tiếng Đức Lesedrama, tiếng Anh closet drama): những tác phẩm viết dưới hình thức kịch nhưng tác giả không nhắm, hoặc không kỳ vọng nhiều, tới việc dựng diễn. Prometheus được giải phóng (1820) của Percy Bysshe Shelley là ví dụ hay được nhắc; phần hai của Faust của Goethe cũng nổi tiếng là cực khó dựng trọn vẹn trên sân khấu.
Các bộ phận của một kịch bản và cách đọc từng phần
| Bộ phận | Là gì | Đọc thế nào |
|---|---|---|
| Danh sách nhân vật | Liệt kê nhân vật, đôi khi kèm tuổi, quan hệ, nghề | Đọc kỹ, chép lại nếu đông; đây là bản đồ của vở |
| Hồi (màn) | Đơn vị lớn, thường ứng với một chặng của xung đột | Đọc hết một hồi rồi mới nghỉ |
| Cảnh, lớp | Đơn vị nhỏ hơn; lớp thường đổi khi có nhân vật ra vào | Để ý ai vừa vào, ai vừa ra, vì điều đó đổi thế cân bằng |
| Chỉ dẫn sân khấu | Lời tác giả, in nghiêng hoặc trong ngoặc: bối cảnh, hành động, giọng | Không bỏ qua; đây là phần duy nhất tác giả nói trực tiếp |
| Đối thoại | Lời các nhân vật nói với nhau | Nghe giọng, tìm điều không nói ra |
| Độc thoại | Nhân vật nói một mình, bộc lộ nội tâm | Đọc chậm, thường là chỗ then chốt của vở |
| Bàng thoại | Lời nhân vật nói riêng với khán giả, các nhân vật khác coi như không nghe | Chú ý: khán giả biết điều nhân vật khác không biết |
Đọc thoại: nghe cả điều không nói
Thoại là hành động
Trong kịch, nói là làm. Một câu thoại có thể là lời đe doạ, lời dụ dỗ, lời xin lỗi, lời che giấu. Khi đọc, thử hỏi với mỗi lượt lời: nhân vật đang muốn gì ở người nghe? Câu hỏi này biến một trang thoại tưởng khô thành một cuộc giằng co.
Lớp nghĩa ngầm
Kịch của Chekhov, như Vườn anh đào (1904), nổi tiếng vì nhân vật thường nói chuyện vặt trong khi điều quan trọng nằm bên dưới. Người ta bàn chuyện bán vườn, chuyện cũ, chuyện vặt, nhưng điều thật sự diễn ra là một tầng lớp đang mất chỗ đứng. Đọc Chekhov mà chỉ theo dõi "sự kiện" sẽ thấy chẳng có gì xảy ra; đọc lớp ngầm mới thấy rất nhiều.
Độc thoại lớn
Có những đoạn độc thoại mà cả vở xoay quanh, như lời Hamlet tự hỏi "Tồn tại hay không tồn tại" (bản dịch quen thuộc của câu "To be, or not to be" của Shakespeare). Khi gặp độc thoại, nên dừng lại, đọc to, và hỏi: nhân vật đang ở đâu trong xung đột, độc thoại này đẩy họ tới quyết định nào.
Đọc chỉ dẫn sân khấu: phần dễ bị bỏ qua nhất
Người quen đọc truyện hay lướt qua những dòng in nghiêng để đến thoại. Đó là sai lầm lớn. Chỉ dẫn sân khấu cho biết bối cảnh, ánh sáng, thời gian, cử chỉ, những khoảng lặng. Với nhiều nhà viết kịch hiện đại, chỉ dẫn mang nghĩa rất nặng.
- Henrik Ibsen trong Nhà búp bê (1879) tả kỹ căn phòng ấm cúng của gia đình Helmer ở đầu vở; cái tổ ấm tưởng hoàn hảo ấy chính là thứ vở kịch sẽ lật ra.
- Samuel Beckett trong Chờ đợi Godot dùng chỉ dẫn "im lặng" nhiều lần, và kết hồi bằng chỉ dẫn hai nhân vật đứng yên dù vừa nói "đi thôi". Đọc mà bỏ qua chỉ dẫn này là bỏ mất cú đánh cuối cùng của mỗi hồi.
Mẹo đọc: trước mỗi hồi, đọc chậm đoạn chỉ dẫn mở màn và vẽ nhanh sơ đồ sân khấu ra giấy: cửa ở đâu, bàn ghế ở đâu. Khi nhân vật ra vào, nhìn sơ đồ. Cách này giúp "thấy" vở kịch ngay trên trang.
Kịch Việt Nam đọc được trên trang giấy
- Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng (1941). Bi kịch lịch sử năm hồi về người thợ tài hoa xây Cửu Trùng Đài cho vua Lê Tương Dực. Câu hỏi về nghệ thuật và cái giá của nó với nhân dân vẫn được tranh luận sôi nổi. Đoạn trích hồi cuối từng có trong sách ngữ văn phổ thông.
- Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ. Viết đầu thập niên 1980, dựa trên một truyện dân gian: hồn ông Trương Ba phải sống nhờ trong xác anh hàng thịt. Lớp thoại giữa hồn và xác là một trong những đoạn đối thoại nổi tiếng nhất của kịch Việt.
- Kịch của Molière qua bản dịch, như Trưởng giả học làm sang (1670), quen thuộc với người đọc Việt qua sách giáo khoa và sân khấu; dễ đọc, nhiều tiếng cười, hợp cho người mới làm quen với kịch.
Kịch bản sân khấu và kịch bản phim: khác nhau thế nào khi đọc
Kịch bản phim (screenplay) cũng gồm thoại và chỉ dẫn, nhưng chỉ dẫn mô tả hình ảnh, góc quay, chuyển cảnh, và mỗi cảnh thường ngắn. Nó là bản vẽ kỹ thuật cho cả một đoàn làm phim, ít khi được viết để đọc như văn học, dù một số kịch bản phim nổi tiếng cũng được in thành sách. Kịch bản sân khấu thì gắn với không gian hạn chế của sân khấu, dựa nhiều vào thoại, và có truyền thống văn chương lâu đời hơn hẳn. Khi đọc, kịch bản sân khấu đòi hỏi tưởng tượng một không gian cố định; kịch bản phim đòi hỏi tưởng tượng những khung hình nối nhau.
Năm cách làm cho việc đọc kịch thú vị hơn
- Đọc to, chia vai. Kịch sinh ra để nói. Vài người bạn chia vai đọc một hồi là cách vui nhất để hiểu một vở.
- Đọc một hồi một lần. Mỗi hồi thường là một chặng trọn vẹn của xung đột.
- Theo dõi xung đột chính. Ai muốn gì, ai cản ai. Kịch nào cũng xoay quanh một xung đột; tìm ra nó là nắm được vở.
- Xem một bản dựng sau khi đọc. Video sân khấu hoặc buổi diễn thật. So với hình dung của mình sẽ thấy đạo diễn đã chọn diễn giải ra sao.
- Đọc lời bạt, lời giới thiệu sau khi đọc vở. Phần này thường nói về lịch sử dàn dựng và các cách hiểu khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Đọc kịch bản văn học khác đọc truyện thế nào?
Kịch bản gần như không có người kể chuyện, câu chuyện hiện ra qua thoại và chỉ dẫn sân khấu ngắn. Người đọc phải tự hình dung không gian, giọng nói, cử chỉ, nên cần đọc kỹ danh sách nhân vật và chỉ dẫn, và tốt nhất là đọc to.
Chỉ dẫn sân khấu là gì?
Chỉ dẫn sân khấu là lời của tác giả trong kịch bản, thường in nghiêng hoặc đặt trong ngoặc, mô tả bối cảnh, ánh sáng, hành động, giọng điệu và những khoảng lặng. Đây là phần duy nhất tác giả nói trực tiếp với người đọc và người dựng.
Bàng thoại là gì?
Bàng thoại là lời nhân vật nói riêng với khán giả trong khi các nhân vật khác trên sân khấu được coi như không nghe thấy. Nó cho khán giả biết suy nghĩ thật của nhân vật và tạo hiệu quả trớ trêu.
Hồi, cảnh, lớp trong kịch khác nhau thế nào?
Hồi là đơn vị lớn nhất, ứng với một chặng lớn của xung đột. Cảnh là phần nhỏ hơn trong hồi, thường gắn với một bối cảnh. Lớp là đơn vị nhỏ nhất, thường đổi mỗi khi có nhân vật ra vào sân khấu.
Kịch để đọc là gì?
Kịch để đọc là tác phẩm viết dưới hình thức kịch nhưng tác giả không nhắm nhiều tới việc dựng diễn, chủ yếu để đọc. Prometheus được giải phóng của Percy Bysshe Shelley thường được nêu làm ví dụ.
Vũ Như Tô có mấy hồi?
Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng là bi kịch lịch sử năm hồi, viết năm 1941. Vở kể về người thợ tài hoa xây Cửu Trùng Đài dưới thời vua Lê Tương Dực và đặt ra câu hỏi về nghệ thuật và đời sống nhân dân.
