Tuỳ bút, tản văn, bút ký khác nhau thế nào: cách nhận ra từng thể

Tuỳ bút, tản văn và bút ký đều là văn xuôi không hư cấu hoặc ít hư cấu, viết từ trải nghiệm thật của người viết, nhưng mỗi thể nghiêng về một phía. Bút ký nghiêng về ghi chép người thật việc thật, có tư liệu; tuỳ bút nghiêng về cảm xúc và cái tôi tài hoa của tác giả, mạch văn đi theo liên tưởng; tản văn ngắn, nhẹ, thường bắt đầu từ một chuyện nhỏ đời thường rồi gợi ra một suy nghĩ. Ranh giới mềm, nên nhận diện bằng "trọng tâm" chứ không bằng một tiêu chí duy nhất.

Ba thể này cùng một nhà: ký và văn xuôi trữ tình

Trong lý luận văn học Việt Nam, bút ký và tuỳ bút thường được xếp vào nhóm ký, cùng với phóng sự, hồi ký, nhật ký, du ký. Điểm chung của ký là dựa trên sự thật đời sống: người thật, việc thật, nơi chốn thật. Tản văn thì có sách xếp vào ký, có sách tách thành một thể văn xuôi trữ tình riêng. Sự lưỡng lự đó không phải lỗi; chính các nhà nghiên cứu cũng thừa nhận ranh giới giữa các tiểu loại ký không thể vạch thẳng.

Ở văn học phương Tây, gần nhất với ba thể này là essay, thể mà Montaigne đặt tên vào cuối thế kỷ 16. Nhưng essay tiếng Anh rộng hơn, gồm cả bài nghị luận, nên không dịch một đối một được.

Bảng nhận diện nhanh

Bút ký: ghi chép có suy nghĩ

Bút ký là ghi lại một vùng đất, một con người, một sự việc người viết đã chứng kiến hoặc tìm hiểu, kèm suy ngẫm của họ. Nó gần phóng sự ở chỗ tôn trọng sự thật, nhưng ít tính thời sự hơn và để nhiều chỗ cho chiêm nghiệm.

Ví dụ hay được nhắc là Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường, viết năm 1981 về sông Hương. Bài đi theo dòng sông từ thượng nguồn qua rừng, qua kinh thành Huế ra biển, đan vào đó lịch sử, âm nhạc, thơ ca. Có tư liệu, có địa danh thật, nhưng cách nhìn sông như một người con gái là của riêng tác giả. Người đọc nhận ra bút ký nhờ cái "khung" thật bên dưới: nếu bỏ hết cảm xúc, vẫn còn lại một bản ghi chép về sông Hương có giá trị.

Dấu hiệu nhận ra bút ký: nhiều tên đất, tên người thật; có lộ trình hoặc trình tự; tác giả đóng vai người đi, người xem, người hỏi; đọc xong biết thêm điều gì đó về thế giới bên ngoài.

Tuỳ bút: theo ngọn bút mà đi

"Tuỳ bút" nghĩa đen là theo ngọn bút. Văn học trung đại Việt Nam đã có Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ, ghi chép tản mạn về phong tục, nhân vật, chuyện lạ cuối thế kỷ 18. Đó là tuỳ bút theo nghĩa cũ: ghi tuỳ hứng, không theo hệ thống.

Ở văn học hiện đại, tuỳ bút gắn chặt với Nguyễn Tuân. Người lái đò sông Đà, in trong tập Sông Đà (1960), có tư liệu thật về con sông và những người lái đò, nhưng cái làm nên bài là ngòi bút: sông Đà được tả như một sinh thể vừa hung bạo vừa trữ tình, câu văn dài ngắn biến hoá, chữ dùng hiếm và lạ. Ở đoạn thác ghềnh, sông hiện ra như một đối thủ hung hãn bày thạch trận chờ người lái đò; tới đoạn nhìn từ trên cao, Nguyễn Tuân lại tả nó "tuôn dài như một áng tóc trữ tình". Hai cách nhìn trái nhau cùng nằm trong một bài, và người đọc chấp nhận vì đó là cái tôi của tác giả.

Vũ Bằng với Thương nhớ mười hai là một ví dụ khác: mười hai tháng của Hà Nội và miền Bắc được nhớ lại từ xa, mỗi tháng một chương, nỗi nhớ là sợi chỉ nối các chi tiết món ăn, mùa, phong tục.

Dấu hiệu nhận ra tuỳ bút: cái tôi tác giả rất đậm, gần như là nhân vật chính; mạch văn nhảy theo liên tưởng; câu chữ trau chuốt, giàu hình ảnh; đọc xong nhớ giọng văn hơn nhớ thông tin.

Tản văn: một chuyện nhỏ, một ý ngân

Tản văn thường ngắn, một hai trang, viết về một chuyện rất nhỏ: tiếng rao đêm, gánh hàng rong, mùi hoa sữa, một bữa cơm. Từ chuyện nhỏ ấy, người viết gợi ra một suy nghĩ, một nỗi nhớ, một nhận xét về đời sống. Văn tản văn thường giản dị, giọng thủ thỉ như nói chuyện với người quen.

Những bài trong Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam (1943), như bài về cốm, về quà bánh Hà Nội, thường được dẫn khi bàn về tản văn và tuỳ bút Việt hiện đại. Có sách gọi tập này là bút ký, có sách gọi là tuỳ bút; điều đó cho thấy ranh giới mềm đến mức nào. Từ những năm 2000, tản văn nở rộ trên báo chí và các chuyên mục cuối tuần, rồi được gom thành tập; nhiều nhà văn viết truyện ngắn cũng in thêm các tập tản văn.

Dấu hiệu nhận ra tản văn: ngắn; bắt đầu từ một hình ảnh hoặc chuyện cụ thể; chỉ một ý xuyên suốt; câu kết thường ngân lại, gợi chứ không kết luận.

Khi một bài văn nằm giữa hai ba thể

Rất nhiều tác phẩm không chịu ở yên một ô. Cách xử lý thực tế là hỏi ba câu:

1. Nếu bỏ phần cảm xúc, còn lại gì? Còn lại một bản ghi chép giàu thông tin thì nghiêng về bút ký. Còn lại rất ít thì nghiêng về tuỳ bút hoặc tản văn.
2. Bài đi theo trình tự gì? Theo hành trình, theo không gian thì gần bút ký. Theo liên tưởng tự do thì gần tuỳ bút.
3. Dài bao nhiêu, mấy ý? Ngắn và một ý thì gần tản văn.

Ba câu này không cho đáp án tuyệt đối, nhưng giúp người đọc hiểu vì sao cùng một bài có người gọi tuỳ bút, có người gọi bút ký, và cả hai đều có lý.

Đọc ba thể này sao cho ngon

• Bút ký: đọc kèm bản đồ hoặc tra địa danh. Đọc Ai đã đặt tên cho dòng sông? mà mở một tấm ảnh sông Hương, biết điện Hòn Chén, chùa Thiên Mụ nằm đâu, bài sống hẳn lên.
• Tuỳ bút: đọc to vài đoạn. Văn Nguyễn Tuân, Vũ Bằng có nhạc tính; đọc thành tiếng mới thấy câu dài câu ngắn được sắp đặt thế nào.
• Tản văn: đọc mỗi ngày một bài. Tản văn hợp đọc lẻ, như một tách trà. Đọc liền hai mươi bài dễ thấy na ná.
• Thử viết. Chọn một món ăn, một con đường quen, viết một trang. Viết xong tự hỏi mình vừa viết tản văn, tuỳ bút hay bút ký. Cách này giúp hiểu thể loại nhanh hơn đọc lý thuyết.