Truyện ngắn khác tiểu thuyết trước hết ở độ dài, nhưng độ dài chỉ là hệ quả. Truyện ngắn thường xoay quanh một tình huống, một khoảnh khắc, ít nhân vật và hướng tới một ấn tượng duy nhất; tiểu thuyết trải rộng theo thời gian, có nhiều tuyến nhân vật, nhiều biến cố và cho thấy con người thay đổi. Đọc truyện ngắn là nhìn qua một khe cửa; đọc tiểu thuyết là sống một quãng đời cùng nhân vật.
Độ dài: thước đo dễ thấy nhưng không đủ
Người ta hay nói truyện ngắn là truyện đọc xong trong một lần ngồi. Ý này có nguồn gốc khá rõ: năm 1842, khi viết bài điểm tập truyện của Nathaniel Hawthorne, Edgar Allan Poe cho rằng một truyện ngắn nên đọc trọn trong một lần, để người đọc nhận được một "hiệu quả duy nhất" mà tác giả dồn mọi chi tiết vào. Đến nay đó vẫn là một trong những định nghĩa hay được nhắc nhất.
Về con số, không có luật chung. Một số giải văn học tiếng Anh, như giải Nebula của Hội Nhà văn Khoa học viễn tưởng Mỹ, chia hạng theo số từ: dưới 7.500 từ là truyện ngắn, từ 40.000 từ trở lên là tiểu thuyết, ở giữa là hai hạng truyện vừa. Đó là quy ước của một giải, không phải định nghĩa lý luận. Trong tiếng Việt, một truyện ngắn quen thuộc thường dài từ vài trang tới vài chục trang; tiểu thuyết thường từ khoảng một trăm trang trở lên.
Vấn đề là có những truyện ngắn dài hơn cả một tiểu thuyết mỏng, và có những tiểu thuyết rất ngắn. Vì vậy người đọc cần những dấu hiệu khác ngoài số trang.
Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Truyện ngắn | Tiểu thuyết |
|---|---|---|
| Phạm vi sự việc | Một tình huống, một biến cố hoặc một lát cắt đời sống | Chuỗi biến cố, nhiều tuyến truyện đan nhau |
| Thời gian truyện | Thường ngắn: một buổi chiều, một ngày, vài tháng được kể dồn | Có thể kéo dài nhiều năm, nhiều thế hệ |
| Nhân vật | Ít, thường một nhân vật trung tâm | Nhiều, có nhân vật chính và hệ thống nhân vật phụ |
| Nhân vật thay đổi | Thường chỉ một lần chuyển hoặc một lần nhận ra | Thay đổi dần, có quá trình, có khi đổi hẳn số phận |
| Chi tiết | Chọn lọc gắt, chi tiết nào cũng phải "làm việc" | Có chỗ cho miêu tả, bối cảnh, đoạn nghỉ |
| Kết thúc | Hay dừng ở điểm mở, để dư âm | Thường khép lại nhiều tuyến, dù cũng có kết mở |
| Cách đọc hợp | Đọc liền một mạch, đọc lại để thấy chi tiết | Đọc theo chặng, theo dõi nhân vật qua thời gian |
Dấu hiệu nhận ra một truyện ngắn
Một tình huống được đẩy tới chỗ căng nhất
Nhiều nhà văn Việt Nam nói về "tình huống truyện" như hạt nhân của truyện ngắn. Tình huống là một hoàn cảnh đặc biệt làm bộc lộ con người. Trong Lão Hạc của Nam Cao (1943), tình huống là một ông lão nghèo phải bán con chó, người bạn cuối cùng, rồi tự chọn cái chết để giữ mảnh vườn cho con. Cả truyện xoay quanh mấy ngày ấy, không kể lại cả đời lão Hạc.
Ít nhân vật, ít không gian
Hai đứa trẻ của Thạch Lam gói trong một phố huyện nghèo, từ chiều tối tới lúc đoàn tàu đêm đi qua. Có hai chị em Liên và An, vài người hàng xóm, một ngọn đèn con của chị Tí. Không có cốt truyện theo nghĩa li kỳ, chỉ có một tâm trạng chờ đợi. Đó là kiểu truyện ngắn "lát cắt", rất gần với cách viết của Chekhov.
Chi tiết gánh nhiều nghĩa
Vì chật chỗ, truyện ngắn dồn nghĩa vào chi tiết. Ernest Hemingway nói về "nguyên lý tảng băng trôi": nhà văn biết đủ thì có thể lược bớt, phần chìm vẫn được người đọc cảm thấy. Một ánh đèn, một bát cháo hành, một câu nói lặp lại có thể là chìa khoá cả truyện. Đọc truyện ngắn mà lướt qua chi tiết là bỏ lỡ phần lớn tác phẩm.
Kết thúc để lại dư âm
Truyện ngắn hiếm khi giải thích hết. Nó thường dừng đúng lúc nhân vật nhận ra điều gì đó, hoặc đúng lúc người đọc nhận ra thay nhân vật. Một số truyện ngắn nổi tiếng nhờ kết bất ngờ, nhưng đó chỉ là một kiểu, không phải đặc điểm bắt buộc.
Dấu hiệu nhận ra một tiểu thuyết
Thời gian là chất liệu
Tiểu thuyết cho thấy thời gian trôi và con người bị thời gian làm thay đổi. Chiến tranh và hoà bình của Lev Tolstoy đi qua nhiều năm đầu thế kỷ 19, theo nhiều gia đình. Ở quy mô nhỏ hơn, Tắt đèn của Ngô Tất Tố (1939) chỉ kể một mùa sưu thuế, nhưng vẫn là tiểu thuyết vì có cả một chuỗi biến cố dồn chị Dậu từ bước này sang bước khác, có cả một làng quê với nhiều hạng người.
Nhiều giọng, nhiều tầng xã hội
Số đỏ của Vũ Trọng Phụng (1936) dựng cả một xã hội thành thị nhố nhăng quanh nhân vật Xuân Tóc Đỏ, với hàng chục nhân vật phụ mỗi người một kiểu. Tiểu thuyết có chỗ để nhiều quan điểm va nhau. Nhà lý luận Nga Mikhail Bakhtin coi đây là đặc trưng sâu nhất của tiểu thuyết: nó là thể loại của nhiều giọng nói, và là thể loại vẫn đang thành hình, chưa có khuôn đóng sẵn như sử thi.
Có chỗ cho đoạn "nghỉ"
Tiểu thuyết chịu được những đoạn miêu tả dài, những chương chậm, những ngả rẽ phụ. Chính những đoạn ấy làm thế giới truyện có độ dày. Người đọc quen truyện ngắn đôi khi sốt ruột với tiểu thuyết vì chờ "chuyện chính"; thật ra trong tiểu thuyết, chuyện chính nhiều khi nằm ở chỗ tích luỹ.
Những vùng giáp ranh dễ nhầm
- Truyện vừa. Nằm giữa hai thể, dài hơn truyện ngắn nhưng vẫn tập trung vào một tuyến chính. Ông già và biển cả của Hemingway thường được xếp vào đây.
- Tập truyện ngắn liên hoàn. Nhiều truyện ngắn chung bối cảnh hoặc nhân vật, đọc riêng được, đọc liền lại thành bức tranh lớn. Người đọc có thể thấy nó "giống tiểu thuyết" nhưng mỗi truyện vẫn có kết cấu khép riêng.
- Tiểu thuyết ngắn. Một số cuốn chỉ trăm trang nhưng có nhiều tuyến và quá trình thay đổi dài, nên vẫn là tiểu thuyết.
- Nhãn của nhà xuất bản. Chữ "truyện dài", "tiểu thuyết" trên bìa đôi khi là lựa chọn tiếp thị hoặc thói quen của từng thời. Đọc xong rồi tự phân loại mới chắc.
Nam Cao: một nhà văn, hai thể loại
Nam Cao là ví dụ dễ thấy nhất về cách cùng một ngòi bút đổi nhịp khi đổi thể. Truyện ngắn Chí Phèo (1941) dồn cả bi kịch của một con người bị tha hoá vào vài biến cố: rượu, gặp Thị Nở, bát cháo hành, bị cự tuyệt, đâm Bá Kiến. Không chi tiết nào thừa. Tiểu thuyết Sống mòn thì đi chậm, kể đời sống ngày ngày của một nhóm giáo khổ trường tư, lấy chính sự lặp lại, sự mòn mỏi làm nội dung. Cùng một mối quan tâm tới con người nhỏ bé, nhưng một bên là cú đánh dồn, một bên là sự bào mòn.
Đọc hai tác phẩm này liền nhau là cách học thể loại nhanh nhất: thấy ngay truyện ngắn chọn khoảnh khắc thế nào, tiểu thuyết tích luỹ thế nào.
Đọc mỗi thể sao cho được nhiều nhất
Với truyện ngắn
- Đọc liền một mạch, không ngắt giữa chừng. Hiệu quả của truyện ngắn đến từ cảm giác trọn vẹn.
- Đọc xong, ngồi im một phút, tự hỏi: tình huống là gì, nhân vật nhận ra điều gì.
- Đọc lại lần hai và đánh dấu chi tiết lặp lại. Truyện ngắn hay thường "giấu" nghĩa ở chi tiết mà lần đầu tưởng là phụ.
- Đừng đọc một tập truyện ngắn liền mười truyện như đọc tiểu thuyết. Hai ba truyện mỗi lần, có khoảng nghỉ, mỗi truyện mới có chỗ ngấm.
Với tiểu thuyết
- Chấp nhận phần mở chậm; tiểu thuyết cần thời gian dựng thế giới.
- Theo dõi nhân vật qua các chặng: ở đầu sách họ là ai, giữa sách họ đổi thế nào.
- Ghi tên nhân vật nếu sách đông người. Một tờ giấy làm thẻ đánh dấu là đủ.
- Để ý nhịp: chương nào nhanh, chương nào chậm, và vì sao tác giả chọn chậm ở đó.
Gợi ý đọc để tự cảm nhận khác biệt
Muốn tự thấy sự khác nhau, có thể đọc theo cặp, mỗi cặp một tác giả:
- Nam Cao: truyện ngắn Chí Phèo hoặc Lão Hạc, rồi tiểu thuyết Sống mòn.
- Thạch Lam: truyện ngắn Hai đứa trẻ, rồi tiểu thuyết Ngày mới.
- Tolstoy: truyện vừa Cái chết của Ivan Ilyich, rồi một tiểu thuyết lớn như Anna Karenina.
- Hemingway: một vài truyện ngắn, rồi Ông già và biển cả để thấy vùng giữa.
Thư viện công cộng và tủ sách văn học trong trường học hầu như đều có các tác phẩm Việt trên, vì nhiều truyện nằm trong chương trình ngữ văn.
Câu hỏi thường gặp
Truyện ngắn khác tiểu thuyết ở điểm nào quan trọng nhất?
Điểm cốt lõi là phạm vi: truyện ngắn tập trung vào một tình huống và một ấn tượng, tiểu thuyết trải ra nhiều biến cố, nhiều nhân vật và một quá trình thay đổi theo thời gian. Độ dài chỉ là hệ quả của sự khác nhau đó.
Truyện ngắn dài bao nhiêu chữ?
Không có quy định chung. Truyện ngắn quen thuộc trong tiếng Việt thường dài vài trang tới vài chục trang. Một số giải văn học nước ngoài đặt mốc theo số từ, như dưới 7.500 từ cho truyện ngắn, nhưng đó là quy ước riêng của giải.
Chí Phèo là truyện ngắn hay tiểu thuyết?
Chí Phèo của Nam Cao là truyện ngắn. Tác phẩm xoay quanh một chuỗi biến cố dồn nén trong đời Chí, ít nhân vật, kết cấu chặt và kết thúc bằng một bi kịch có dư âm, đúng tinh thần truyện ngắn.
Tình huống truyện là gì?
Tình huống truyện là một hoàn cảnh đặc biệt mà nhà văn đặt nhân vật vào để tính cách và số phận bộc lộ rõ nhất. Trong truyện ngắn, tình huống thường là hạt nhân, mọi chi tiết đều xoay quanh nó.
Tập truyện ngắn có phải là tiểu thuyết không?
Không. Tập truyện ngắn gồm nhiều truyện độc lập, mỗi truyện có kết cấu riêng. Có những tập liên hoàn chung nhân vật hay bối cảnh, đọc liền thấy như một bức tranh lớn, nhưng từng truyện vẫn đứng được một mình.
Người mới đọc nên bắt đầu bằng truyện ngắn hay tiểu thuyết?
Truyện ngắn là cửa vào dễ vì đọc xong trong một lần và cho cảm giác trọn vẹn nhanh. Khi đã quen nhịp đọc, chuyển sang một tiểu thuyết vừa phải, khoảng hai ba trăm trang, sẽ thấy rõ cái thú riêng của thể loại dài.
