Hồi ký và tự truyện khác nhau thế nào, đọc sao cho đúng sự thật

Hồi ký và tự truyện đều là người thật kể lại đời mình, nhưng khác nhau ở chỗ nhìn vào đâu. Tự truyện kể về chính bản thân tác giả, thường theo dòng đời từ nhỏ đến lớn, trọng tâm là "tôi đã trở thành ai". Hồi ký nhìn ra ngoài nhiều hơn: những con người, sự kiện, thời đại mà tác giả từng chứng kiến, và thường chỉ chọn một quãng đời. Cả hai đều dựa trên trí nhớ, nên đọc cần nhớ rằng trí nhớ là sự thật đã qua một lớp lọc.

Hai thể, một gốc: văn xuôi về đời mình

Trong lý luận văn học Việt Nam, hồi ký và tự truyện thường được xếp vào nhóm ký, vì dựa trên người thật việc thật. Tiếng Anh phân biệt memoir (hồi ký) và autobiography (tự truyện), tiếng Pháp có mémoires và autobiographie. Trong thực tế xuất bản, hai nhãn này hay bị dùng lẫn; nhiều cuốn ghi "hồi ký" nhưng thật ra là tự truyện trọn đời, và ngược lại.

"Hiệp ước tự truyện": cách nhận ra một cuốn sách kể chuyện thật

Năm 1975, nhà nghiên cứu Pháp Philippe Lejeune đưa ra khái niệm "hiệp ước tự truyện" (le pacte autobiographique). Theo ông, một văn bản là tự truyện khi tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính là một người, và tác giả cam kết với người đọc rằng đây là chuyện thật về mình. Cam kết ấy có thể nằm ở tên sách, lời nói đầu, hoặc đơn giản là việc nhân vật mang tên tác giả.

Khái niệm này hữu ích cho người đọc phổ thông: khi cầm một cuốn sách kể đời ai đó, hãy tìm "hiệp ước" ấy. Nếu có, ta đọc với kỳ vọng sự thật. Nếu nhân vật mang tên khác, sách ghi "tiểu thuyết", thì dù chất liệu lấy từ đời tác giả, đó là hư cấu.

Tự truyện: những cuốn tiêu biểu

• Tự thú (Confessiones) của Augustinus, cuối thế kỷ 4: thường được coi là tự truyện đầu tiên của phương Tây, kể quá trình chuyển biến nội tâm từ tuổi trẻ phóng túng tới đức tin.
• Những lời thú tội của Jean-Jacques Rousseau, in sau khi ông mất: mở đầu bằng tuyên bố sẽ cho thấy một con người "trong toàn bộ sự thật tự nhiên của nó". Rousseau kể cả những điều đáng xấu hổ, điều hiếm thấy thời ấy.
• Bộ ba tự truyện của Maxim Gorky: Thời thơ ấu, Kiếm sống (có bản dịch là Trong thiên hạ), Những trường đại học của tôi. Bộ sách quen thuộc với nhiều thế hệ người đọc Việt.
• Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng (đăng báo 1938, in thành sách 1940): kể tuổi thơ cay đắng của chính tác giả ở Nam Định, Hải Phòng, với người mẹ chịu nhiều định kiến. Sách thường được gọi là hồi ký, nhưng xét trọng tâm thì rất gần tự truyện: mọi thứ xoay quanh sự lớn lên của cậu bé Hồng.

Hồi ký: tư liệu sống về người và thời

Hồi ký giá trị ở chỗ người viết từng đứng gần những con người, sự kiện mà người đọc chỉ biết qua sách sử. Ở văn học Việt, các hồi ký về giới văn nghệ được đọc nhiều. Cát bụi chân ai (1992) của Tô Hoài kể về những văn nghệ sĩ ông quen, với chân dung Nguyễn Tuân hiện lên đậm nét; Chiều chiều (1999) tiếp tục mạch ấy. Người đọc tìm đến những cuốn này không chủ yếu để biết Tô Hoài là ai, mà để thấy một thế hệ nhà văn qua mắt người trong cuộc.

Hồi ký cũng là thể của các nhân vật lịch sử, chính khách, nghệ sĩ, nhà khoa học. Với những cuốn này, càng cần đọc tỉnh táo: người viết có lý do để kể mình đẹp hơn, và có khi để "trả lời" những tranh cãi về mình.

Vùng xám: tiểu thuyết tự truyện và tự hư cấu

Giữa tự truyện và tiểu thuyết là một vùng rộng:

• Tiểu thuyết tự truyện: chất liệu từ đời tác giả nhưng nhân vật mang tên khác, sự việc có thể được sắp xếp lại, thêm bớt. Người đọc không được đòi tính xác thực từng chi tiết.
• Tự hư cấu (autofiction): từ do nhà văn Pháp Serge Doubrovsky đặt năm 1977, chỉ những tác phẩm mà nhân vật mang tên tác giả nhưng được tuyên bố là tiểu thuyết. Nó cố ý làm mờ ranh giới thật và bịa.
• Nhật ký: ghi theo ngày, viết gần như đồng thời với sự việc, chưa qua lớp lọc hồi tưởng. Vì vậy nhật ký thường được coi là tư liệu "thô" hơn hồi ký.

Nhận ra mình đang đọc thể nào giúp đặt đúng kỳ vọng: với hồi ký, ta hỏi "điều này có thật không"; với tiểu thuyết tự truyện, ta hỏi "điều này có ý nghĩa gì".

Trí nhớ không phải máy ghi hình

Nghiên cứu tâm lý học về trí nhớ từ lâu cho thấy con người tái dựng ký ức mỗi lần nhớ lại, chứ không mở một cuộn phim lưu sẵn. Vì vậy hồi ký và tự truyện, dù viết thành thật, vẫn có thể sai về ngày tháng, gộp hai sự việc làm một, hoặc nhớ một câu nói theo cách khác. Các tác giả nghiêm túc thường thừa nhận điều này trong lời nói đầu.

Đọc hồi ký tốt nghĩa là vừa tin vừa đối chiếu:

1. Phân biệt điều tác giả trực tiếp chứng kiến với điều họ nghe kể lại.
2. Để ý thời điểm viết: hồi ký viết lúc về già, cách sự việc vài chục năm, khác với ghi chép ngay sau đó.
3. Khi cuốn sách nói về một sự kiện lớn, tìm thêm một nguồn khác: hồi ký của người cùng thời, sách nghiên cứu.
4. Đọc lời nói đầu và phần ghi chú của người biên soạn nếu có; đó là nơi những điều chỉnh, đính chính thường nằm.

Gợi ý cách bắt đầu đọc hai thể này

• Muốn bắt đầu bằng một cuốn mỏng, dễ vào: Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, ngắn, cảm xúc mạnh, câu văn giàu nhịp.
• Muốn hiểu một thế hệ nhà văn: Cát bụi chân ai của Tô Hoài, đọc kèm vài truyện ngắn của chính những người được nhắc tới.
• Muốn đọc một tự truyện kinh điển nước ngoài: bộ ba của Gorky, bắt đầu từ Thời thơ ấu.
• Muốn thử đọc so sánh: chọn hai hồi ký cùng nhắc một con người, một sự kiện, xem mỗi người nhớ khác nhau ra sao.