Phóng sự văn học là thể ký ghi lại sự thật đời sống qua điều tra, quan sát tận nơi, nhưng được viết bằng bút pháp của văn chương: có cảnh, có nhân vật, có đối thoại, có giọng kể. Nó khác tin tức báo chí ở độ sâu và tay nghề kể chuyện, khác tiểu thuyết ở chỗ không được bịa sự việc. Ở Việt Nam, thể này nở rộ trong thập niên 1930 với Tam Lang, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố.
Phóng sự văn học nằm ở đâu giữa báo và văn
Phóng sự (reportage) vốn là một thể báo chí: phóng viên đến tận nơi, quan sát, hỏi chuyện, rồi kể lại. Khi bài phóng sự được viết dài, dựng cảnh kỹ, chăm chút nhân vật và giọng văn, và có giá trị đọc lâu sau khi sự kiện đã qua, người ta gọi nó là phóng sự văn học. Trong lý luận văn học Việt Nam, phóng sự được xếp vào nhóm ký, cạnh bút ký, tuỳ bút, hồi ký.
| Tiêu chí | Tin, bài báo thông thường | Phóng sự văn học | Tiểu thuyết hiện thực |
|---|---|---|---|
| Sự việc | Thật, mới xảy ra | Thật, có điều tra | Hư cấu, có thể dựa trên chuyện thật |
| Nhân vật | Nguồn tin, người liên quan | Người thật, có khi đổi tên | Nhân vật tạo ra |
| Người viết | Đứng ngoài, trung tính | Thường có mặt, đi, nhìn, hỏi | Người kể có thể vô hình |
| Bút pháp | Gọn, thông tin trước | Dựng cảnh, đối thoại, chi tiết đắt | Toàn bộ kỹ thuật tự sự |
| Tuổi thọ | Theo thời sự | Đọc được sau nhiều chục năm | Lâu dài |
Những phóng sự Việt mở đường thập niên 1930
Giai đoạn 1930–1945, báo chí quốc ngữ phát triển mạnh, và phóng sự trở thành một mục ăn khách. Người đọc thành thị muốn biết những góc khuất của chính xã hội mình. Vài tác phẩm tiêu biểu:
- Tôi kéo xe của Tam Lang (1932). Tác giả tự đóng vai phu kéo xe để viết về nghề này từ bên trong. Đây thường được coi là một trong những phóng sự đầu tiên có tiếng vang của báo chí Việt. Kiểu "nhập vai" ấy về sau thành một kỹ thuật quen của phóng sự.
- Vũ Trọng Phụng với Cạm bẫy người (1933), Kỹ nghệ lấy Tây (1934), Cơm thầy cơm cô (1936), Lục xì (1937). Lần lượt viết về giới cờ bạc bịp, những phụ nữ lấy chồng Tây, nghề đi ở, nhà khám bệnh hoa liễu dành cho gái mại dâm ở Hà Nội. Ông thường được gọi là "ông vua phóng sự đất Bắc". Giọng ông sắc, châm biếm, nhiều đối thoại sống.
- Ngô Tất Tố với Tập án cái đình và Việc làng. Ghi lại hủ tục, tranh giành ngôi thứ chốn đình trung ở nông thôn Bắc Bộ. Chất liệu này về sau cũng thấm vào tiểu thuyết Tắt đèn.
Điều thú vị là cả Vũ Trọng Phụng lẫn Ngô Tất Tố đều viết song song phóng sự và tiểu thuyết. Đọc phóng sự của họ trước rồi đọc Số đỏ, Tắt đèn sau sẽ thấy rõ một nhà văn lấy chất liệu từ thực tế rồi biến nó thành hư cấu như thế nào.
Dấu hiệu nhận diện một phóng sự văn học
Người viết có mặt tại hiện trường
Phóng sự gần như luôn có hình ảnh người viết đi, nhìn, hỏi, thậm chí sống cùng đối tượng. Có khi người viết xưng "tôi" ngay trong bài, kể mình len vào một sòng bạc, một nhà thương, một xóm nghèo. Sự có mặt ấy là "giấy chứng nhận" cho tính xác thực.
Cảnh và đối thoại thay cho tóm tắt
Thay vì viết "nghề đi ở rất cực", phóng sự dựng một cảnh: một buổi sáng ở chỗ môi giới việc làm, những câu mặc cả, những lời dặn dò. Đối thoại thường giữ nguyên giọng nói, tiếng lóng của từng giới, làm bài sống như truyện.
Chi tiết cụ thể, kiểm chứng được
Tên phố, giá cả thời ấy, cách vận hành của một đường dây, những con số người viết tự đếm. Phóng sự văn học hay là phóng sự mà người đọc sau trăm năm vẫn dùng làm tư liệu để hiểu đời sống thời đó.
Một thái độ rõ ràng
Khác với tin tức cố gắng trung tính, phóng sự văn học thường có thái độ: thương cảm, phẫn nộ, châm biếm. Thái độ ấy hiện ra qua cách chọn chi tiết và giọng kể, không nhất thiết qua lời bình luận trực tiếp.
Phóng sự văn học trên thế giới
Ở phương Tây, thể này có nhiều tên. Trong thập niên 1960–1970, ở Mỹ nổi lên trào lưu gọi là "báo chí mới" (New Journalism), khi các cây bút như Tom Wolfe, Gay Talese, Joan Didion dùng kỹ thuật tiểu thuyết để viết chuyện thật: dựng cảnh, đối thoại đầy đủ, điểm nhìn nhân vật. Tom Wolfe cùng E. W. Johnson biên tập tuyển tập The New Journalism năm 1973, gom nhiều bài tiêu biểu.
Truman Capote với Máu lạnh (In Cold Blood, 1966) gọi tác phẩm của mình là "tiểu thuyết phi hư cấu": ông điều tra nhiều năm một vụ án mạng có thật ở bang Kansas rồi viết lại với toàn bộ kỹ thuật của tiểu thuyết. Cuốn sách đến nay vẫn gây tranh luận về chuyện ông có thêm thắt chi tiết hay không; đó cũng chính là câu hỏi đạo đức muôn thuở của phóng sự văn học.
Năm 2015, giải Nobel Văn học trao cho Svetlana Alexievich, nhà văn viết tiếng Nga sinh ở Ukraine, sống và làm việc nhiều năm ở Belarus, người dựng tác phẩm từ hàng trăm cuộc phỏng vấn, để chính lời nhân chứng tạo thành một "dàn hợp xướng". Uỷ ban Nobel nhắc tới các tác phẩm "đa thanh" của bà. Đó là lần hiếm hoi giải Nobel Văn học ghi nhận một cây bút chủ yếu viết văn xuôi tư liệu.
Ranh giới đạo đức: viết hay đến đâu mà vẫn thật
Vì dùng kỹ thuật kể chuyện, phóng sự văn học luôn đứng trước cám dỗ "làm cho hay hơn": ghép hai nhân vật thật thành một, gán một câu nói cho người không nói, dựng một cảnh không ai thấy. Giới báo chí nghiêm túc coi những việc đó là vi phạm. Khi đọc, có vài câu nên tự hỏi:
- Người viết có nói rõ phương pháp không: đổi tên nhân vật, gộp thời gian, dựa vào lời kể của ai?
- Những đoạn tả nội tâm nhân vật đến từ đâu: phỏng vấn hay suy đoán?
- Có nguồn đối chứng nào khác không: báo cùng thời, hồ sơ, nghiên cứu?
Đặt những câu hỏi này không làm giảm thú đọc; ngược lại, nó giúp người đọc tôn trọng đúng công sức của những phóng sự làm nghiêm túc.
Cách đọc phóng sự văn học cho có thu hoạch
- Đọc kèm bối cảnh. Phóng sự 1930 nói về Hà Nội, Hải Phòng thời Pháp thuộc. Biết sơ về thời ấy, như phố xá, tiền tệ, các tầng lớp, sẽ hiểu nhiều hơn tiếng cười châm biếm của Vũ Trọng Phụng.
- Để ý ngôn ngữ của từng giới. Tiếng lóng của dân cờ bạc, cách nói của người đi ở là kho ngôn ngữ đời sống hiếm có, nhiều từ nay đã mất.
- So với tiểu thuyết cùng tác giả. Đọc Cơm thầy cơm cô rồi Số đỏ, đọc Việc làng rồi Tắt đèn.
- Thử viết một phóng sự nhỏ. Một buổi sáng ở chợ, một ca trực của bác bảo vệ: quan sát, hỏi chuyện, ghi đúng lời. Viết xong mới thấy cái khó của việc vừa thật vừa hay.
Các tuyển tập phóng sự Việt Nam 1930–1945 đã được nhiều nhà xuất bản in lại, thường có ở thư viện tỉnh, thành phố và thư viện các trường đại học có khoa báo chí, văn học.
Câu hỏi thường gặp
Phóng sự văn học là gì?
Phóng sự văn học là thể ký ghi lại sự thật đời sống qua điều tra, quan sát tận nơi, được viết bằng bút pháp văn chương như dựng cảnh, đối thoại, khắc hoạ nhân vật. Nó phải trung thành với sự thật nhưng có giá trị đọc lâu dài như một tác phẩm văn học.
Phóng sự khác bút ký thế nào?
Phóng sự thiên về điều tra một vấn đề xã hội cụ thể, có tính thời sự và thường mang thái độ phê phán rõ. Bút ký thiên về ghi chép kèm suy ngẫm về một vùng đất, một con người, ít tính thời sự và nhiều chất trữ tình hơn.
Vì sao Vũ Trọng Phụng được gọi là ông vua phóng sự đất Bắc?
Vì trong thập niên 1930, ông viết nhiều phóng sự gây tiếng vang như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì, phơi bày nhiều góc khuất của xã hội thành thị bằng giọng văn sắc sảo và châm biếm.
Tôi kéo xe của Tam Lang ra đời năm nào?
Tôi kéo xe của Tam Lang ra đời năm 1932. Tác giả tự làm phu xe để viết về nghề này từ bên trong, và tác phẩm thường được coi là một trong những phóng sự sớm có tiếng vang của báo chí Việt Nam.
Máu lạnh của Truman Capote có phải phóng sự không?
Capote gọi Máu lạnh là tiểu thuyết phi hư cấu: sự việc là một vụ án có thật được điều tra kỹ, nhưng viết bằng kỹ thuật tiểu thuyết. Tác phẩm thường được nhắc như một cột mốc của văn xuôi phi hư cấu, đồng thời gây tranh luận về mức độ thêm thắt.
