Truyện vừa, tiếng Anh gọi là novella, là thể văn xuôi tự sự dài hơn truyện ngắn nhưng ngắn và gọn hơn tiểu thuyết. Nó thường bám một tuyến truyện chính và một nhân vật trung tâm như truyện ngắn, nhưng có đủ chỗ để kể một quá trình, cho nhân vật thay đổi như tiểu thuyết. Những cuốn như Ông già và biển cả của Hemingway hay Hoá thân của Kafka là ví dụ quen thuộc.
Cái tên đến từ đâu
Chữ novella trong tiếng Ý ban đầu nghĩa là "chuyện mới", một câu chuyện kể về sự việc lạ, mới xảy ra. Bộ Decameron của Giovanni Boccaccio ở thế kỷ 14 gồm một trăm câu chuyện như vậy, do mười người trẻ kể cho nhau nghe trong mười ngày tránh dịch hạch. Những "novella" ấy thực ra khá ngắn, gần truyện ngắn hơn. Chính từ chữ này mà tiếng Anh có novel, tức tiểu thuyết.
Về sau, mỗi nền văn học đặt tên riêng cho vùng giữa này:
- Tiếng Đức có Novelle, một thể được các nhà văn thế kỷ 19 rất coi trọng. Goethe, trong một cuộc trò chuyện với Eckermann năm 1827, nói đại ý Novelle là chuyện về "một sự việc chưa từng nghe thấy đã xảy ra". Định nghĩa này nhấn vào một biến cố lạ làm trục.
- Tiếng Nga có povest, thường được dịch sang tiếng Việt là "truyện vừa" hoặc đơn giản là "truyện". Nhiều tác phẩm của Chekhov như Phòng số 6 thuộc loại này.
- Tiếng Pháp dùng nouvelle cho cả truyện ngắn lẫn truyện vừa, và hay phân biệt bằng chữ récit hay court roman (tiểu thuyết ngắn).
- Tiếng Việt dùng "truyện vừa", nhưng trong thực tế nhãn này không phổ biến bằng "truyện ngắn" và "tiểu thuyết". Nhiều tác phẩm cỡ truyện vừa được in với chữ "tiểu thuyết" hay "truyện dài" trên bìa.
Dài bao nhiêu thì là truyện vừa
Không có con số được giới lý luận thống nhất. Một mốc hay được dẫn là cách chia của giải Nebula (Hội Nhà văn Khoa học viễn tưởng và Kỳ ảo Mỹ): truyện vừa dài từ 17.500 tới dưới 40.000 từ tiếng Anh, còn hạng 7.500 tới 17.500 từ được gọi là novelette. Đây là quy ước của một giải văn học thể loại, tiện để tham khảo, không phải định nghĩa.
Trong sách in, một truyện vừa thường vừa một cuốn mỏng khoảng một trăm tới hai trăm trang tuỳ khổ chữ, đọc trong một buổi chiều dài hoặc hai ba tối. Đây chính là điểm thú vị của thể này với người đọc bận: nó cho cảm giác đi trọn một thế giới mà không đòi vài tuần.
Nhận diện truyện vừa: ba dấu hiệu
Một tuyến truyện, đi đến cùng
Tiểu thuyết thường có nhiều tuyến đan nhau. Truyện vừa thì phần lớn bám một tuyến. Ông già và biển cả (1952) kể ông lão đánh cá Santiago ra khơi, câu được con cá kiếm khổng lồ, vật lộn mấy ngày đêm rồi kéo về chỉ còn bộ xương. Không có tuyến phụ đáng kể. Nhưng câu chuyện có đủ thời gian để người đọc mệt cùng ông lão, điều mà một truyện ngắn mười trang khó làm được.
Một biến cố làm trục, nhưng có quá trình
Đúng như ý Goethe, nhiều truyện vừa xoay quanh một biến cố lạ. Hoá thân của Franz Kafka (1915) mở đầu bằng việc Gregor Samsa tỉnh dậy thấy mình biến thành một con côn trùng khổng lồ. Phần còn lại không giải thích vì sao, mà theo dõi gia đình anh phản ứng ra sao qua nhiều tuần. Biến cố là một, nhưng diễn biến là cả một quá trình thay đổi của những người xung quanh.
Ít nhân vật, không gian khép
Truyện vừa thường giới hạn số nhân vật và không gian. Cái chết của Ivan Ilyich của Lev Tolstoy (1886) gần như chỉ xoay quanh một viên chức, gia đình và người hầu, phần lớn diễn ra trong căn nhà của ông khi bệnh nặng dần. Sự khép kín ấy tạo ra độ đậm mà tiểu thuyết rộng lớn khó giữ.
Bảng đặt truyện vừa giữa hai thể
| Đặc điểm | Truyện ngắn | Truyện vừa | Tiểu thuyết |
|---|---|---|---|
| Tuyến truyện | Một tình huống | Một tuyến chính, có diễn tiến | Nhiều tuyến |
| Nhân vật | Một hai người | Một trung tâm, vài người xung quanh | Hệ thống nhiều nhân vật |
| Thời gian đọc | Một lần ngồi | Một buổi tới vài tối | Nhiều ngày, nhiều tuần |
| Nhân vật thay đổi | Một khoảnh khắc nhận ra | Một quá trình ngắn, rõ | Quá trình dài, nhiều chặng |
| Ví dụ | Lão Hạc (Nam Cao) | Hoá thân (Kafka) | Anna Karenina (Tolstoy) |
Những truyện vừa nổi tiếng nên biết
Danh sách dưới đây chỉ gồm những tác phẩm thường được giới phê bình xếp vào truyện vừa, kèm vài chữ để người đọc chọn:
- Cái chết của Ivan Ilyich, Lev Tolstoy (1886): một người sống đời "đúng mực" đối diện cái chết và nhận ra mình đã sống giả. Ngắn mà nặng.
- Phòng số 6, Anton Chekhov (1892): một bác sĩ trong bệnh viện tỉnh lẻ trò chuyện với bệnh nhân tâm thần, rồi chính ông bị giam vào phòng ấy.
- Trái tim tăm tối, Joseph Conrad (in thành sách 1902): chuyến đi ngược dòng sông Congo, kể qua lời một thuỷ thủ. Câu văn dày, nên đọc chậm.
- Hoá thân, Franz Kafka (1915): người hoá côn trùng và một gia đình dần quay lưng.
- Của chuột và người, John Steinbeck (1937): hai người làm thuê lang bạt mơ một mảnh đất riêng. Viết gần như kịch, đối thoại nhiều.
- Ông già và biển cả, Ernest Hemingway (1952): cuộc vật lộn trên biển, câu ngắn, lặp, giản dị. Tác phẩm này góp phần quan trọng vào giải Nobel của Hemingway năm 1954.
Ở văn học Việt, ranh giới truyện vừa ít khi được ghi rõ. Người đọc sẽ gặp nhiều cuốn mỏng in là "tiểu thuyết" mà kết cấu thật ra rất gần truyện vừa: một tuyến, ít nhân vật, đọc xong trong một hai buổi. Tự nhận ra kết cấu ấy là một cách đọc tinh hơn nhãn trên bìa.
Vì sao nhiều nhà văn yêu thể truyện vừa
Với người viết, truyện vừa cho phép giữ độ chặt của truyện ngắn mà không phải cắt cụt diễn biến. Nhà văn Mỹ Stephen King, trong lời bạt tập Different Seasons (1982) gồm bốn truyện vừa, đã bàn khá kỹ về độ dài này: khó tìm chỗ đăng, nhưng rất hợp cho một số câu chuyện. Nhiều tác phẩm được chuyển thể điện ảnh thành công lại là truyện vừa, vì độ dài của nó gần với một bộ phim truyện: đủ cho một câu chuyện trọn vẹn, không quá nhiều tuyến phải cắt.
Với nhà xuất bản, truyện vừa từng là độ dài khó xử: quá dài để đăng báo, quá mỏng để in riêng một cuốn có giá. Vì vậy nhiều truyện vừa từng ra mắt trên tạp chí hoặc đăng nhiều kỳ, hoặc được in chung thành tập.
Cách đọc một truyện vừa
- Dành trọn một buổi. Truyện vừa sinh ra để đọc liền. Một chiều cuối tuần hai ba tiếng là đủ cho phần lớn tác phẩm kể trên.
- Theo dõi một đường thay đổi. Hỏi xem nhân vật trung tâm, hoặc những người quanh họ, ở đầu và cuối khác nhau thế nào. Truyện vừa thường có một đường thay đổi rõ.
- Để ý hình ảnh lặp lại. Con cá kiếm và lũ cá mập, cánh cửa phòng Gregor, căn phòng số 6: truyện vừa hay dựa vào một hai hình ảnh trung tâm mang nghĩa biểu tượng.
- Đọc lại sau vài tháng. Vì ngắn, truyện vừa là thể dễ đọc lại nhất trong văn xuôi dài, và lần thứ hai thường thấy nhiều hơn hẳn.
Với người đã lâu không đọc văn học, một truyện vừa là bước đệm tốt trước khi bước vào tiểu thuyết dày: đủ dài để thấy thú của sự nhập tâm, đủ ngắn để không nản.
Câu hỏi thường gặp
Truyện vừa là gì?
Truyện vừa là thể văn xuôi tự sự có độ dài nằm giữa truyện ngắn và tiểu thuyết. Nó thường bám một tuyến truyện và một nhân vật trung tâm nhưng đủ dài để kể một quá trình thay đổi. Tiếng Anh gọi là novella, tiếng Nga là povest.
Novella dài bao nhiêu trang?
Không có quy định chung. Một truyện vừa in thành sách thường khoảng một trăm tới hai trăm trang tuỳ khổ chữ. Giải Nebula của Mỹ đặt mốc 17.500 tới dưới 40.000 từ tiếng Anh, nhưng đó chỉ là quy ước của giải.
Ông già và biển cả là tiểu thuyết hay truyện vừa?
Ông già và biển cả của Hemingway thường được giới phê bình xếp vào truyện vừa vì chỉ có một tuyến truyện, ít nhân vật và độ dài khoảng hơn một trăm trang. Ở Việt Nam, tác phẩm cũng hay được gọi là tiểu thuyết theo thói quen.
Novella khác novel thế nào?
Novel là tiểu thuyết, thường nhiều tuyến truyện, nhiều nhân vật và trải qua thời gian dài. Novella ngắn hơn, tập trung vào một tuyến và một biến cố trung tâm. Hai chữ cùng gốc từ tiếng Ý novella nghĩa là chuyện mới.
Vì sao sách Việt ít ghi là truyện vừa?
Trong thói quen xuất bản tiếng Việt, hai nhãn "truyện ngắn" và "tiểu thuyết" phổ biến hơn hẳn, nên nhiều tác phẩm cỡ truyện vừa được in là tiểu thuyết hoặc truyện dài. Nhãn trên bìa vì thế không phải lúc nào cũng phản ánh đúng kết cấu.
