Trẻ không thích đọc sách: tìm đúng nguyên nhân trước khi khuyên ép

Trẻ không thích đọc sách hiếm khi vì "lười" hay "không có năng khiếu": thường là con chưa gặp đúng loại sách, đọc còn quá vất vả, hoặc việc đọc đã gắn với áp lực bài vở. Muốn con đổi ý, việc đầu tiên là tìm ra nguyên nhân thay vì thúc ép. Khi con đọc rất chật vật so với các bạn đã học cùng thời gian, hãy cho con đi kiểm tra mắt, tai và gặp chuyên gia để được đánh giá.

"Không thích đọc" có nhiều kiểu

Câu "con không thích đọc" có thể mang những nghĩa rất khác nhau. Gọi đúng tên giúp chọn đúng cách:

Khi đọc là việc quá sức

Không ai thích làm việc mình thấy mình kém. Một đứa trẻ phải dồn sức giải mã từng chữ sẽ không cảm nhận được câu chuyện, và dần né đọc. Ở đây có một vòng luẩn quẩn mà nhà tâm lý học Keith Stanovich mô tả năm 1986 bằng tên "hiệu ứng Matthew" trong việc đọc: trẻ đọc tốt thì đọc nhiều hơn, nên càng giỏi; trẻ đọc khó thì đọc ít đi, khoảng cách càng doãng ra.

Phá vòng này cần hai việc cùng lúc. Một là cho con sách thật dễ để con có cảm giác thành công, kể cả khi sách "thấp hơn tuổi". Hai là tiếp tục đọc to cho con những truyện hay, để con không mất niềm vui với câu chuyện trong lúc kỹ năng còn đuổi theo.

Khi nào nên đi kiểm tra

Mỗi trẻ học đọc một nhịp, và nhiều trẻ chậm lúc đầu rồi bắt kịp. Nhưng nên cho con đi kiểm tra khi:

• Sau một năm học chữ, con vẫn rất khó ghép âm, hay nhầm chữ, quên chữ vừa học.
• Con nheo mắt, đưa sách sát mặt, kêu đau đầu hay mỏi mắt khi đọc.
• Con hay nghe nhầm, hỏi lại, khó phân biệt các âm gần nhau.
• Con hiểu rất tốt khi nghe kể nhưng tự đọc thì kém hẳn, kéo dài.
• Trong gia đình có người từng gặp khó khăn lớn khi học đọc.

Bước đầu là khám mắt và khám tai, vì nhìn mờ hay nghe kém có thể bị nhầm thành "không chịu đọc". Sau đó, nếu cần, gặp bác sĩ nhi, chuyên gia tâm lý giáo dục hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu để được đánh giá về các khó khăn học tập như chứng khó đọc. Chỉ người có chuyên môn mới kết luận được, bố mẹ không nên tự gắn nhãn cho con.

Khi con chưa gặp đúng sách

Nhiều trẻ được gọi là "không thích đọc" thực ra chỉ không thích loại sách người lớn đưa cho. Con trai mê bóng đá chán truyện cổ tích, nhưng có thể đọc ngấu nghiến sách về các cầu thủ. Con gái không đọc nổi tiểu thuyết nhưng thuộc lòng sách về côn trùng. Vài hướng mở rộng:

• Sách thông tin: động vật, vũ trụ, cơ thể người, khủng long, máy móc. Nhiều trẻ thích sự thật hơn chuyện bịa.
• Truyện tranh: hình gánh bớt phần chữ, giúp trẻ đọc khó vẫn theo được câu chuyện.
• Sách hài: trẻ cười thì đọc tiếp.
• Sách về điều con đang làm: nuôi cá, trồng cây, nấu ăn, xếp hình, đá cầu.
• Sách ngắn: tập truyện ngắn, sách ít trang. Đọc xong một cuốn mỏng tốt hơn bỏ dở một cuốn dày.
• Sách nói: nghe sách cũng là tiếp nhận câu chuyện, từ ngữ, cấu trúc. Có trẻ nghe trước rồi mới muốn đọc.

Cách tìm gu nhanh nhất là dẫn con đến thư viện hoặc hiệu sách và để con tự lục. Quan sát con dừng lại ở kệ nào, cầm cuốn nào lên, dù cuốn đó không giống "sách nên đọc" trong đầu bố mẹ.

Khi đọc đã gắn với áp lực

Nếu mỗi cuốn sách đều kèm theo câu hỏi "bài học là gì", phiếu tóm tắt, hay bị so với bạn cùng lớp đã đọc được bao nhiêu cuốn, con sẽ học được rằng đọc là một bài kiểm tra. Vài điều nên bỏ:

• Đừng biến sách thành phần thưởng hay hình phạt ("không đọc xong thì không được xem").
• Đừng bắt con đọc hết cuốn đã chán. Người lớn cũng bỏ dở sách.
• Đừng chê sách con chọn là "vô bổ", "trẻ con". Nếu nội dung không phù hợp, nói rõ lý do cụ thể.
• Đừng đếm số cuốn, số trang để so với con nhà khác.
• Đừng sửa lỗi liên tục khi con đọc to. Để con đọc hết câu rồi mới nhẹ nhàng chỉ lại, hoặc bỏ qua lỗi nhỏ không làm sai nghĩa.

Những việc nhỏ hay hiệu quả

1. Để con thấy bố mẹ đọc. Trẻ học theo việc làm. Một tờ báo, một cuốn sách trong tay bố mẹ buổi tối nói nhiều hơn mọi lời khuyên.
2. Đặt sách ở chỗ con ngồi chờ: bàn ăn, cạnh giường, trong ba lô, trên xe. Sách trong tầm tay được đọc nhiều hơn sách trên kệ cao.
3. Đọc to phần đầu một cuốn hay rồi để con tự đọc tiếp nếu muốn biết kết thúc.
4. Đọc theo phim, theo sự kiện: con vừa xem phim chuyển thể thì đưa sách gốc; nhà sắp đi biển thì tìm sách về biển.
5. Cho con làm chủ: con tự chọn sách ở thư viện, tự quyết đọc cuốn nào tối nay.
6. Kiên nhẫn theo tháng, không theo ngày. Thói quen đọc hình thành chậm, và có những giai đoạn con đọc ít đi rồi quay lại.

Góc nhìn hôm nay: không ép, nhưng không bỏ

Không phải đứa trẻ nào cũng thành "mọt sách", và không cần phải thế. Mục tiêu thực tế là con đọc được thoải mái và biết tìm đến sách khi cần: để tra cứu, để giải trí, để hiểu một điều đang bận lòng. Một đứa trẻ hôm nay chỉ đọc truyện tranh và sách về khủng long vẫn có thể thành người đọc rộng khi lớn. Điều làm mất người đọc không phải là gu "lạ", mà là việc đọc trở thành nỗi sợ.