Một tủ sách tốt cho con không cần nhiều sách, mà cần đúng sách, luôn được thay mới và để con có quyền chọn. Vài chục cuốn đa dạng thể loại, xoay vòng theo mùa, cộng với thẻ thư viện và sách đổi qua lại với bạn bè, thường nuôi thói quen đọc tốt hơn một kệ đầy sách mua một lần rồi để đó. Bài này nói về chuyện gom và nuôi tủ sách; chuyện bố trí góc đọc trong phòng là việc riêng.
Bao nhiêu cuốn là đủ
Không có con số chuẩn. Có nghiên cứu xã hội học quốc tế ghi nhận trẻ lớn lên trong nhà có nhiều sách thường có kết quả đọc viết tốt hơn, nhưng các tác giả cũng lưu ý đây là liên hệ thống kê, gắn với nhiều yếu tố khác của gia đình, chứ không phải cứ mua thêm sách là con giỏi lên. Điều chắc chắn hơn: sách phải được đọc thì mới có tác dụng.
Với nhà ở phố chật, một ngăn kệ có khoảng 20–40 cuốn đang "hoạt động" là đủ để con luôn có thứ để chọn. Phần còn lại cất vào thùng, xoay vòng dần.
Một tủ sách cân đối gồm những gì
| Nhóm | Vì sao cần | Ví dụ |
|---|---|---|
| Truyện con đang mê | Giữ niềm vui, cho con đọc lại | Cuốn con đòi đọc mỗi tối, bộ truyện nhiều tập |
| Sách thông tin | Trả lời câu hỏi "vì sao", nuôi tò mò | Động vật, cơ thể người, vũ trụ, nghề nghiệp |
| Truyện cổ, ngụ ngôn, đồng dao | Nối con với văn hoá chung | Truyện cổ tích Việt Nam, ngụ ngôn Aesop |
| Thơ và vần | Nhịp điệu, âm thanh của tiếng Việt | Tập thơ thiếu nhi, vè, câu đố |
| Sách "tấm gương" | Con thấy chính mình trong truyện | Truyện về trẻ ở Việt Nam, về gia đình giống nhà mình |
| Sách "cửa sổ" | Con thấy cuộc sống khác mình | Truyện về trẻ ở vùng khác, nước khác, hoàn cảnh khác |
| Sách nấc trên | Để bố mẹ đọc to, con "với" tới | Truyện chương dài hơn sức tự đọc |
| Sách tra cứu | Tập thói quen tự tìm câu trả lời | Từ điển tranh, bách khoa thiếu nhi, tập bản đồ |
Ý tưởng "tấm gương và cửa sổ" đến từ giáo sư Rudine Sims Bishop, trong một bài viết năm 1990 về sách thiếu nhi: trẻ cần những cuốn sách phản chiếu chính mình và cả những cuốn mở ra thế giới của người khác. Một tủ sách chỉ toàn truyện dịch, hoặc chỉ toàn một kiểu nhân vật, sẽ thiếu một trong hai.
Nguồn sách: không chỉ là mua mới
Thư viện công cộng
Thẻ thư viện là cách nhanh nhất để tủ sách của con lúc nào cũng có sách mới. Thư viện tỉnh, thành phố thường có phòng đọc thiếu nhi, nhiều nơi cho mượn sách về nhà. Mỗi lần đi, để con tự chọn vài cuốn. Sách mượn có hạn trả, điều này lại tốt: con có lý do đọc ngay.
Sách cũ và sách truyền tay
Sách thiếu nhi bị dùng ngắn: con lớn rất nhanh qua mỗi nấc. Xin sách từ anh chị họ, bạn bè có con lớn hơn, và chuyền lại sách con đã qua cho nhà có con nhỏ hơn. Sách cũ có vết bút chì, góc quăn vẫn đọc tốt. Chỉ cần kiểm tra sách tắm, sách vải còn sạch và không có phần nhỏ bong ra với trẻ dưới ba tuổi.
Tủ sách lớp, tủ sách cộng đồng
Nhiều lớp học có tủ sách do phụ huynh góp. Nhiều khu dân cư có tủ sách góc phố, thư viện làng. Đây là chỗ đổi sách tự nhiên: mang đi một cuốn, mang về một cuốn.
Quà tặng
Ông bà, họ hàng hay hỏi tặng gì cho cháu. Gợi ý một cuốn sách cụ thể hoặc một chủ đề con đang mê, thay vì đồ chơi nhựa. Viết vài dòng đề tặng ở trang đầu: lớn lên con sẽ quý những dòng đó.
Sách tự làm trong nhà
Một cuốn album ảnh chuyến về quê, kèm vài dòng chú thích bố mẹ viết tay, thường được trẻ nhỏ đọc đi đọc lại nhiều hơn cả sách mua. Đó là sách "tấm gương" đúng nghĩa nhất: nhân vật là chính con và người thân. Con lớn hơn có thể tự viết chú thích, ghép thành sách của riêng mình và đặt lên kệ cạnh những cuốn khác.
Mua mới có chọn lọc
Mua mới khi con thật sự muốn giữ một cuốn để đọc lại nhiều lần, hoặc khi sách đó khó mượn. Tránh mua theo bộ trọn gói chỉ vì quảng cáo "đủ cho cả năm": trẻ thường chỉ mê vài cuốn trong cả bộ.
Xoay vòng: bí quyết giữ tủ sách "tươi"
Một kệ sách để nguyên nhiều tháng trở thành phông nền, con đi ngang mà không nhìn. Xoay vòng là cách làm cũ mà hiệu quả:
- Chia sách thành ba bốn phần. Chỉ một phần nằm trên kệ, phần còn lại cất vào thùng có nắp.
- Vài tuần một lần, đổi một phần. Sách cũ trở lại sau một thời gian vắng thường được đón như sách mới.
- Giữ lại trên kệ những cuốn con đang mê, không xoay chúng đi.
- Đổi theo mùa, theo dịp: sách về Trung thu khi gần rằm tháng Tám, sách về biển trước chuyến đi chơi hè, sách về trường lớp trước ngày khai giảng.
- Khi con đã rõ ràng qua một nấc, gom sách nấc đó ra để tặng hoặc cất làm kỷ niệm vài cuốn đặc biệt.
Để con có quyền chọn
Tủ sách là của con, nên con cần có tiếng nói. Một số cách trao quyền:
- Con tự chọn ít nhất một nửa số sách mượn ở thư viện.
- Con quyết cuốn nào được giữ trên kệ, cuốn nào cất đi.
- Con có một ngăn "sách của con" để gì tuỳ con, kể cả truyện tranh, tạp chí, sách bố mẹ thấy chưa hay.
- Con được tặng sách cho bạn, cho em khi không còn muốn giữ.
Bố mẹ vẫn giữ quyền với nội dung không phù hợp tuổi: bạo lực, nội dung người lớn, hoặc thông tin sai lệch. Khi loại một cuốn, nói lý do cụ thể với con thay vì im lặng cất đi.
Chăm sóc tủ sách
- Chống ẩm: khí hậu nồm miền Bắc và mưa miền Nam làm sách dễ mốc. Kệ đặt cách tường một chút, tránh chỗ có nắng chiếu thẳng hoặc gần nhà tắm.
- Sách hỏng thì sửa cùng con: dán gáy, dán trang rách bằng băng keo trong. Con học cách quý sách mà không bị cấm đụng vào.
- Đừng quá giữ gìn. Sách thiếu nhi sinh ra để bị cầm, lật, ôm đi ngủ. Một cuốn sách còn mới tinh sau một năm thường là cuốn không ai đọc.
Góc nhìn hôm nay: tủ sách như một sinh vật sống
Hãy nghĩ tủ sách của con giống một chậu cây hơn là một bộ sưu tập: cần tưới, cần tỉa, cần thay đất theo mùa. Dành mười lăm phút cuối mỗi tháng để cùng con xem lại kệ, đổi sách, ghi vài cuốn muốn mượn lần tới. Việc nhỏ đều đặn ấy giữ cho sách trong nhà luôn "sống", và dạy con rằng chọn sách cũng là một phần của việc đọc.
Câu hỏi thường gặp
Tủ sách cho trẻ nên có bao nhiêu cuốn?
Không có con số chuẩn. Khoảng 20–40 cuốn đang đặt trên kệ là đủ để trẻ luôn có lựa chọn, phần còn lại cất đi và xoay vòng. Đa dạng thể loại quan trọng hơn số lượng.
Xoay vòng sách cho trẻ là gì?
Là chỉ để một phần sách trên kệ, phần còn lại cất đi, vài tuần đổi một lần. Sách trở lại sau thời gian vắng thường được trẻ đón như sách mới, giúp tủ sách không thành phông nền.
Có nên mua sách cũ cho con không?
Có. Sách thiếu nhi được dùng ngắn vì trẻ lớn nhanh, sách cũ vẫn đọc tốt. Chỉ cần kiểm tra sách cho trẻ dưới ba tuổi còn sạch, không có phần nhỏ dễ bong ra.
Sách "tấm gương" và "cửa sổ" là gì?
Đây là ý tưởng của giáo sư Rudine Sims Bishop năm 1990. Sách tấm gương giúp trẻ thấy chính mình trong truyện, sách cửa sổ giúp trẻ thấy cuộc sống của người khác. Một tủ sách tốt nên có cả hai.
Có nên để trẻ tự chọn sách không?
Nên. Trẻ tự chọn thì đọc nhiều hơn. Bố mẹ vẫn giữ quyền loại nội dung không phù hợp tuổi và nên nói rõ lý do cụ thể khi loại một cuốn.
