Sách cho trẻ theo giai đoạn: từ sách bìa cứng, sách tranh đến sách chương

Sách cho trẻ nên chọn theo giai đoạn đọc chứ không chỉ theo số tuổi in trên bìa: từ sách bìa cứng cho bé chưa biết lật trang, đến sách tranh cho bé nghe đọc, sách chữ to cho trẻ tập đọc, rồi sách chia chương và tiểu thuyết thiếu nhi. Mỗi nấc có hình thức riêng, độ dài riêng, và một đứa trẻ có thể đứng ở hai nấc cùng lúc: tự đọc ở nấc thấp, nghe đọc ở nấc cao hơn.

Vì sao "theo tuổi" chưa đủ

Nhãn "dành cho trẻ 3–6 tuổi" in trên bìa là gợi ý của người làm sách, hữu ích nhưng thô. Hai đứa trẻ cùng 6 tuổi có thể rất khác nhau: một bé đã tự đọc được câu ngắn, một bé mới nhận mặt chữ; một bé mê truyện dài, một bé chỉ ngồi được với sách nhiều tranh. Không có gì đáng lo ở sự khác biệt này, và cũng không có "đúng trình độ" để so với con nhà khác.

Nghĩ theo giai đoạn giúp trả lời câu hỏi thực tế hơn: con đang làm gì với sách? Gặm, lật, nghe, đoán, đánh vần, đọc trơn, hay đọc say sưa một mình? Mỗi việc đó cần một loại sách khác.

Các nấc sách thiếu nhi

Song song với các nấc trên là sách thông tin (khoa học, con vật, vũ trụ, cơ thể) và truyện tranh. Hai loại này đi cùng trẻ ở mọi nấc và không nên bị coi là "sách phụ".

Từng nấc: chọn thế nào

Sách cho bé chưa biết nói

Ở tuổi này, sách là đồ vật trước khi là câu chuyện. Chọn sách bền, lau được, trang dày để bé tự lật. Hình rõ, nền đơn giản, mỗi trang một thứ. Những bài đồng dao, vè có vần như "Con cò bé bé" hay "Dung dăng dung dẻ" đọc lên theo nhịp hợp với bé hơn câu văn xuôi dài. Bé đòi lật ngược, đòi bỏ qua trang, cứ để bé dẫn.

Sách tranh có cốt truyện

Đây là nấc trẻ ở lâu nhất và cũng là nấc phong phú nhất. Một cuốn sách tranh tốt có chữ và tranh bổ sung cho nhau: tranh kể thêm điều chữ không nói. Vì sách tranh là cả một thế giới riêng về minh hoạ và tác giả, bài này chỉ nói về vị trí của nó trong các nấc: sách tranh không chỉ dành cho trẻ chưa biết đọc. Trẻ 8–9 tuổi vẫn đọc sách tranh, và nhiều cuốn có lớp nghĩa mà chỉ trẻ lớn mới thấy.

Sách tập đọc

Khi con bắt đầu học chữ ở lớp 1, con cần những cuốn mình đọc được thật. Sách tập đọc tốt có câu ngắn, từ quen, nhiều chỗ lặp lại để trẻ đoán được, và vẫn có một câu chuyện tử tế chứ không chỉ là danh sách từ. Một dấu hiệu dễ dùng: nếu con vấp quá nhiều từ trong một trang (nhiều giáo viên dùng "quy tắc năm ngón tay": mỗi từ không đọc được gập một ngón, gập đủ năm ngón trong một trang là khó), cuốn đó đang quá khó để con tự đọc, hãy chuyển nó thành sách đọc to.

Truyện chia chương ngắn

Nấc này là chiếc cầu quan trọng. Trẻ vừa thoát khỏi sách tập đọc thường chưa đủ sức với tiểu thuyết dày. Truyện chương ngắn, mỗi chương đọc được trong một lần ngồi, có tranh xen kẽ, giúp con có cảm giác "đọc xong một cuốn sách thật". Loạt truyện Frog and Toad của Arnold Lobel là ví dụ kinh điển của sách đọc sớm chia thành những mẩu truyện nhỏ.

Tiểu thuyết thiếu nhi

Đến đây trẻ đã đọc trơn và bắt đầu có gu. Có trẻ mê phiêu lưu, có trẻ mê truyện đời thường ở trường lớp, có trẻ chỉ đọc sách về khủng long. Những cuốn kinh điển như Dế Mèn phiêu lưu ký (Tô Hoài), Hoàng tử bé (Antoine de Saint-Exupéry), Totto-chan bên cửa sổ (Kuroyanagi Tetsuko) thường được đọc ở nấc này, có khi đọc lại khi lớn hơn và hiểu khác đi.

Hai nấc cùng lúc: tự đọc thấp, nghe đọc cao

Đây là điều nhiều bố mẹ bỏ qua. Trẻ 7 tuổi tự đọc sách tập đọc, nhưng nghe được và rất thích tiểu thuyết thiếu nhi. Nếu chỉ đưa cho con sách đúng trình độ tự đọc, con bị giam trong những câu chuyện đơn giản. Nếu chỉ đưa sách khó, con nản vì tự đọc không nổi.

Cách đơn giản: luôn có hai chồng sách. Chồng "con tự đọc" vừa sức hoặc dễ hơn một chút, để con thấy mình đọc được. Chồng "bố mẹ đọc cho con" cao hơn một hai nấc, để con thấy phía trước có gì.

Dấu hiệu chuyển nấc

• Con tự kể lại được truyện vừa nghe, đoán trước được chuyện gì sẽ xảy ra.
• Con chán sách quen và đòi "truyện dài hơn".
• Con tự đọc một trang mà không cần dừng đánh vần nhiều.
• Con lén đọc tiếp phần bố mẹ chưa đọc đến.
• Con hỏi về những điều ngoài trang sách: "Chuyện này có thật không?", "Sao bạn ấy lại làm vậy?".

Ngược lại, có lúc con muốn lùi về nấc cũ: bé lớp 3 bỗng đòi đọc lại sách tranh hồi mẫu giáo. Đó thường là lúc con mệt, đang có chuyện ở trường, hoặc đơn giản là nhớ một cuốn sách. Lùi lại không phải thụt lùi.

Những hiểu lầm thường gặp

• "Sách tranh là cho em bé." Không đúng. Nhiều sách tranh viết cho trẻ lớn và cả người lớn đọc.
• "Truyện tranh không phải đọc sách." Truyện tranh đòi trẻ theo dõi lời thoại, hình, thứ tự khung và suy luận chỗ bị lược. Đó là đọc, chỉ khác dạng.
• "Phải đọc sách đúng tuổi in trên bìa." Nhãn tuổi là gợi ý của nhà làm sách. Nội dung có hợp với con hay không, bố mẹ đọc lướt trước là biết rõ nhất.
• "Con đọc sách dễ quá là lười." Đọc sách dễ giúp trẻ đọc trơn, tự tin và thấy vui. Người lớn cũng đọc sách nhẹ khi mệt.

Góc nhìn hôm nay: tìm sách theo nấc ở đâu

Phòng đọc thiếu nhi ở thư viện công cộng thường xếp sách theo nhóm tuổi và hình thức, đúng là bản đồ các nấc thu nhỏ. Dẫn con đến đó, để con tự lục giữa các kệ, bố mẹ sẽ thấy ngay con bị hút về nấc nào. Thủ thư thiếu nhi cũng là người gợi ý sách theo trình độ đọc rất tốt, và hoàn toàn miễn phí.

Ở nhà, không cần mua đủ mọi nấc. Một kệ thấp có vài cuốn của nấc hiện tại, vài cuốn của nấc trên, vài cuốn quen thuộc của nấc dưới là đủ để con tự di chuyển giữa các nấc theo nhịp của mình.