Đọc to cho trẻ nên bắt đầu ngay từ những tháng đầu đời và không cần dừng khi con đã biết chữ: nhiều gia đình đọc to cho con đến 10–12 tuổi, thậm chí lâu hơn. Lý do đơn giản: trong nhiều năm, khả năng nghe hiểu của trẻ đi trước khả năng tự đọc khá xa. Khi bố mẹ đọc, con được tiếp cận những câu chuyện dài hơn, từ ngữ khó hơn và cảm xúc sâu hơn mức con tự đọc nổi.
Bắt đầu từ khi nào
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), trong khuyến nghị năm 2014 về thúc đẩy đọc viết trong chăm sóc nhi khoa ban đầu, khuyên cha mẹ đọc to cho con ngay từ giai đoạn sơ sinh và khuyến khích bác sĩ nhi nhắc chuyện đọc sách trong các lần khám định kỳ. Chương trình Reach Out and Read, ra đời năm 1989 tại Boston, đưa ý tưởng này vào phòng khám: bác sĩ nhi tặng sách và hướng dẫn cha mẹ đọc cho con ở mỗi lần khám từ khi bé còn nhỏ.
Đọc cho trẻ sơ sinh không phải để con hiểu truyện. Bé vài tháng tuổi nghe giọng nói quen, nhìn những mảng màu tương phản, cảm thấy được ôm ấm. Những gì bé thu nhận là nhịp của tiếng nói, âm điệu của câu, và thói quen gắn sách với khoảnh khắc dễ chịu. Vì thế với bé dưới một tuổi, đọc vài trang rồi chuyển sang nói chuyện về bức tranh, hay để bé gặm góc sách vải, đều là "đọc" theo đúng nghĩa của tuổi này.
Vì sao không nên dừng khi con biết chữ
Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng con đã vào lớp 1, tự đánh vần được, thì việc đọc to đã xong nhiệm vụ. Thực tế, trẻ mới biết đọc dồn gần hết sức vào việc giải mã từng chữ. Một đứa trẻ 7 tuổi có thể nghe và hiểu trọn vẹn một chương truyện dài, nhưng tự đọc thì chỉ theo được vài câu ngắn. Nhiều nhà nghiên cứu về đọc ghi nhận khoảng cách giữa nghe hiểu và đọc hiểu kéo dài suốt bậc tiểu học, thường chỉ thu hẹp dần khi trẻ vào tuổi thiếu niên.
Nếu ngừng đọc to quá sớm, trẻ chỉ còn tiếp xúc với những gì mình tự đọc được, tức là những truyện đơn giản hơn nhiều so với tầm hiểu của mình. Con dễ thấy đọc là việc chậm, mệt, nhạt. Còn khi bố mẹ vẫn đọc to, con thấy được phần thưởng ở phía trước: những câu chuyện hay đang chờ khi mình đọc giỏi hơn.
Jim Trelease, tác giả cuốn The Read-Aloud Handbook (xuất bản lần đầu năm 1982 và được tái bản nhiều lần), là một trong những người cổ vũ mạnh nhất cho việc đọc to cho trẻ lớn. Lập luận chính của ông: đọc to là cách "quảng cáo" cho việc đọc, mỗi lần đọc là một lần nhắc trẻ rằng sách mang lại niềm vui chứ không chỉ là bài tập.
Đọc to thay đổi thế nào theo từng tuổi
| Tuổi | Đọc gì | Cách đọc hợp |
|---|---|---|
| 0–1 tuổi | Sách vải, sách bìa cứng, tranh tương phản, vè, đồng dao | Vài phút mỗi lần, nhiều lần trong ngày; chỉ tranh, gọi tên, đổi giọng |
| 1–3 tuổi | Sách tranh ngắn, câu lặp, vần điệu, sách lật mở | Để con lật trang, cho con nói tiếp câu quen, đọc lại theo yêu cầu |
| 3–6 tuổi | Sách tranh có cốt truyện, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn | Dừng hỏi đoán, bàn về nhân vật, nối truyện với đời con |
| 6–9 tuổi | Truyện chia chương ngắn, truyện vừa sức nghe hơn sức đọc | Mỗi tối một chương, để con đọc xen một đoạn nếu con muốn |
| 9–12 tuổi | Tiểu thuyết thiếu nhi dày, sách khoa học, truyện lịch sử | Đọc chung một cuốn con chưa tự đọc nổi, bàn chuyện sau mỗi chương |
| Trên 12 tuổi | Truyện con chọn, sách bố mẹ muốn chia sẻ | Thỉnh thoảng đọc chung, đọc một đoạn hay cho nhau nghe, nghe sách nói cùng nhau trên xe |
Bảng trên chỉ là gợi ý. Có bé 4 tuổi mê nghe truyện chương dài, có bé 8 tuổi vẫn thích sách tranh. Đi theo con là đủ.
Đọc to cho trẻ lớn: vài cách giữ được nhịp
Chọn sách cao hơn sức đọc một chút
Với trẻ 7–11 tuổi, sách đọc to nên khó hơn sách con tự đọc khoảng một hai bậc. Một cuốn như Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, với nhiều từ ngữ miêu tả và giọng kể đặc sắc, hợp để bố mẹ đọc to cho trẻ đầu tiểu học hơn là để các con tự vật lộn. Những tiểu thuyết thiếu nhi kinh điển như Charlotte và Wilbur (Charlotte's Web) của E. B. White hay Không gia đình của Hector Malot cũng vậy: nghe thì cuốn hút, tự đọc lúc 7 tuổi thì nản.
Giữ một khung giờ, nhưng đừng cứng nhắc
Mười lăm đến hai mươi phút trước giờ ngủ là khung quen thuộc nhất. Nhưng với trẻ lớn đi học thêm, buổi tối thường đã kín. Có nhà đọc trong bữa sáng cuối tuần, có nhà đọc trên xe khi đưa con về quê. Quan trọng là đều đặn chứ không phải đúng giờ.
Dừng ở chỗ hồi hộp
Dừng giữa chương, khi nhân vật vừa gặp chuyện, là cách giữ con muốn nghe tiếp ngày hôm sau. Nhiều trẻ lén đọc trước phần tiếp theo vì sốt ruột. Đó là dấu hiệu tốt, đừng trách con.
Đừng biến đọc to thành giờ kiểm tra
Hỏi han là tốt, nhưng hỏi kiểu "Con nhớ nhân vật tên gì không? Bài học là gì?" sau mỗi chương sẽ biến buổi đọc thành giờ ôn bài. Với trẻ lớn, chỉ cần bỏ ngỏ một câu như "Nếu là con thì con làm gì?" rồi để con tự nói, hoặc không nói gì cũng được.
Những lợi ích người ta hay nhắc, và mức chắc chắn của chúng
Đọc to cho trẻ thường được gắn với rất nhiều lợi ích. Nên phân biệt điều được nghiên cứu ủng hộ khá vững với điều chỉ là kỳ vọng:
- Vốn từ: sách, kể cả sách tranh, chứa nhiều từ ít gặp hơn lời nói hằng ngày trong nhà. Đây là một trong những lợi ích được ghi nhận rõ nhất.
- Hiểu cấu trúc câu chuyện: trẻ được nghe đọc nhiều quen với mở đầu, xung đột, kết thúc, điều giúp con hiểu khi tự đọc và khi tập viết sau này.
- Gắn bó giữa cha mẹ và con: khoảng thời gian ngồi sát nhau, không điện thoại, là điều cha mẹ và trẻ thường nhớ lâu nhất.
- Thói quen đọc lâu dài: có liên hệ, nhưng không phải bảo đảm. Có trẻ được đọc cho nghe rất nhiều mà lớn lên vẫn ít đọc, và ngược lại.
Không nên hứa với bản thân rằng đọc to sẽ làm con "thông minh hơn" hay "học giỏi hơn" theo một con số nào. Đọc to là một món quà, không phải một khoản đầu tư có lãi suất.
Khi bố mẹ không quen đọc to
Nhiều người lớn lên không được ai đọc cho nghe, nên ngượng khi tự mình đọc. Vài cách cho đỡ ngượng:
- Đọc trước trong đầu một lượt để biết chỗ nào cần ngừng, chỗ nào nhân vật nói.
- Không cần diễn như diễn viên. Đọc chậm, rõ, ngừng đúng dấu câu đã đủ hay.
- Đọc chậm hơn mình nghĩ. Người lớn đọc to thường đọc quá nhanh, trẻ không kịp hình dung.
- Nếu bố mẹ đi làm xa, gọi video đọc một chương, hoặc thu âm giọng mình để con nghe khi đi ngủ.
- Chia vai: bố đọc lời kể, con đọc lời một nhân vật. Con lớn thường rất thích vai này.
Góc nhìn hôm nay: đọc to trong một nhà bận rộn
Ở Việt Nam, ngày 21/4 hằng năm là Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam; nhiều thư viện tỉnh, thành phố có phòng đọc thiếu nhi và tổ chức giờ kể chuyện, đọc truyện cho trẻ, nhất là dịp hè. Đây là chỗ để bố mẹ học thêm cách đọc của người làm nghề, đồng thời mượn được sách dài hơn mà không phải mua.
Nếu chỉ có thể làm một việc, hãy làm việc này: đừng tự đặt ra "tuổi dừng đọc". Khi nào con còn muốn nghe, bố mẹ còn đọc. Ngày con nói "thôi, con tự đọc" là ngày đẹp, nhưng hãy để con là người nói câu đó.
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách cho trẻ sơ sinh có tác dụng gì không?
Trẻ sơ sinh chưa hiểu nội dung truyện, nhưng được nghe giọng nói, nhịp câu và được gần gũi cha mẹ. Theo AAP, đọc to cho trẻ nên bắt đầu từ giai đoạn sơ sinh như một phần của việc chăm sóc trẻ. Vài phút mỗi lần là đủ.
Con đã biết đọc rồi, có cần đọc to cho con nữa không?
Nên tiếp tục. Trẻ mới biết đọc dồn sức vào giải mã chữ, nên tự đọc chỉ được những truyện đơn giản hơn nhiều so với tầm hiểu. Đọc to giúp con tiếp cận truyện dài, từ khó và giữ niềm vui với sách.
Đọc to cho con đến mấy tuổi thì thôi?
Không có tuổi dừng cố định. Nhiều gia đình đọc to cho con đến 10–12 tuổi, có nhà còn đọc chung với con tuổi teen. Khi con còn muốn nghe thì vẫn nên đọc.
Mỗi ngày nên đọc to cho trẻ bao lâu?
Với trẻ nhỏ, vài lần ngắn trong ngày là hợp. Với trẻ từ mẫu giáo trở lên, khoảng 15–20 phút mỗi tối là khung nhiều nhà duy trì được. Đều đặn quan trọng hơn thời lượng.
Bố mẹ đọc không hay, giọng đều đều thì có nên đọc cho con?
Vẫn nên. Trẻ cần giọng quen và sự có mặt của bố mẹ hơn là giọng diễn. Đọc chậm, rõ, ngừng đúng chỗ là đủ, và càng đọc nhiều thì càng tự nhiên.
