Thơ tự do là thơ không bị ràng buộc bởi số chữ cố định trong mỗi câu, không theo luật bằng trắc và không bắt buộc gieo vần theo quy tắc. Nhưng nó vẫn là thơ vì còn nhịp điệu, còn cách ngắt dòng có chủ ý, còn hình ảnh và sự dồn nén ngôn ngữ. Muốn nhận ra và đọc thơ tự do, hãy nghe nhịp của câu, nhìn chỗ xuống dòng, và để ý những từ, những cấu trúc được lặp lại.
Thơ có vần luật, thơ tự do và thơ văn xuôi: ba ô khác nhau
Người mới đọc hay gộp mọi bài "không giống lục bát" vào một rổ. Thực ra có ít nhất bốn kiểu hình thức cần tách ra:
| Kiểu | Số chữ mỗi câu | Vần | Đơn vị cơ bản | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|---|---|---|
| Thơ cách luật | Cố định | Bắt buộc, theo luật | Dòng thơ, khổ cố định | Thơ Đường luật, lục bát, song thất lục bát |
| Thơ có vần, số chữ đều nhưng luật nới | Đều trong bài (5, 7, 8 chữ) | Có, gieo khá linh hoạt | Dòng thơ, khổ | Nhiều bài Thơ Mới 1932–1945 |
| Thơ tự do | Thay đổi tuỳ ý | Có thể có, có thể không | Dòng thơ do tác giả ngắt | Whitman, nhiều bài thơ Việt từ sau 1945 |
| Thơ văn xuôi | Không chia dòng | Không bắt buộc | Đoạn văn | Spleen de Paris của Baudelaire |
Điểm phân biệt thơ tự do với thơ văn xuôi nằm ở dòng thơ. Thơ tự do vẫn xuống dòng, và chỗ xuống dòng là một quyết định nghệ thuật. Thơ văn xuôi bỏ luôn việc ngắt dòng, viết thành đoạn liền, sức thơ nằm ở hình ảnh và nhịp câu.
Thơ tự do ra đời thế nào
Ở phương Tây
Tập Lá cỏ (Leaves of Grass) của Walt Whitman, in lần đầu năm 1855, thường được coi là cột mốc lớn của thơ tự do tiếng Anh. Câu thơ Whitman dài ngắn bất thường, dựa vào phép liệt kê và lặp đầu câu thay cho vần và nhịp đều. Dòng mở đầu bài "Bài ca chính tôi" vang lên như một lời tuyên bố: "I celebrate myself, and sing myself" (Whitman).
Cuối thế kỷ 19, các nhà thơ Pháp phát triển vers libre, tức "câu thơ tự do", tách khỏi luật thơ Alexandrin mười hai âm tiết vốn thống trị thơ Pháp nhiều thế kỷ. Sang đầu thế kỷ 20, nhóm Hình tượng (Imagism) với Ezra Pound đề cao lối viết cô đọng, hình ảnh chính xác, nhịp theo câu nói tự nhiên chứ không theo nhịp đếm. T. S. Eliot, trong một bài tiểu luận năm 1917, nhận xét đại ý rằng với người làm thơ nghiêm túc thì không có câu thơ nào thật sự "tự do": bỏ luật không có nghĩa là bỏ nhịp.
Ở Việt Nam
Phong trào Thơ Mới (từ khoảng 1932) đã phá bỏ luật Đường, cho câu thơ tám chữ, bảy chữ gieo vần linh hoạt, nhưng phần lớn vẫn giữ số chữ đều và có vần. Thơ tự do theo nghĩa đầy đủ, câu dài ngắn tuỳ ý, vần không bắt buộc, phát triển mạnh từ sau năm 1945. Cuối thập niên 1940, những bài thơ không vần của Nguyễn Đình Thi từng gây tranh luận sôi nổi trong giới văn nghệ về chuyện "không vần có còn là thơ". Ở miền Nam những năm 1950, Thanh Tâm Tuyền là một trong những người tiên phong viết thơ tự do. Đến nay, thơ tự do là hình thức phổ biến nhất của thơ Việt đương đại, song song với lục bát và các thể có vần.
Không có vần thì nhịp thơ nằm ở đâu
Chỗ ngắt dòng
Trong thơ tự do, mỗi lần xuống dòng là một khoảng lặng nhỏ. Nhà thơ dùng nó để nhấn một từ, để tạo bất ngờ, để buộc người đọc dừng lại. Một câu văn bình thường, khi bị ngắt thành ba dòng, có thể đổi hẳn trọng tâm. Ngắt giữa một cụm từ, để nửa sau rơi xuống dòng dưới (gọi là "vắt dòng"), tạo cảm giác hẫng hoặc chờ đợi.
Lặp lại
Thiếu vần, thơ tự do hay dựa vào lặp: lặp từ đầu câu, lặp cấu trúc, lặp một hình ảnh qua nhiều khổ. Whitman là bậc thầy của lối lặp đầu câu; nhiều bài thơ tự do Việt cũng dùng điệp ngữ làm xương sống.
Nhịp câu nói
Thơ tự do thường bám vào nhịp lời nói tự nhiên: hơi thở, chỗ ngập ngừng, chỗ dồn dập. Đọc thành tiếng là cách tốt nhất để nghe ra. Một bài thơ tự do hay khi đọc to sẽ có những chỗ tự nhiên chậm lại, những chỗ tự nhiên nhanh lên, đúng như tác giả sắp đặt.
Hình ảnh và khoảng trắng
Thơ tự do cho phép bố cục trên trang: dòng thụt vào, một chữ đứng riêng, khoảng trắng giữa các khổ. Những khoảng trắng ấy cũng là một phần của bài thơ. Khi chép lại thơ tự do, giữ đúng cách xuống dòng và khoảng trắng của tác giả; dồn nó thành đoạn văn là làm mất một nửa bài.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Thơ tự do là thơ dễ làm." Bỏ luật thì mất cái khung đỡ. Một bài lục bát dở vẫn có nhạc của thể thơ; một bài thơ tự do dở chỉ còn là câu văn bị cắt khúc.
- "Thơ tự do là thơ không vần." Không hẳn. Thơ tự do có thể có vần rải rác, vần lưng, vần ngẫu nhiên. Điều nó bỏ là vần bắt buộc theo luật.
- "Thơ tự do khó hiểu." Có những bài khó, cũng như có bài lục bát khó. Độ khó đến từ hình ảnh và tư tưởng, không đến từ hình thức tự do.
- "Thơ tự do kém hơn thơ có vần" hoặc ngược lại. Đây là hai lựa chọn hình thức, mỗi cái hợp với một kiểu cảm xúc và giọng điệu. Nhiều nhà thơ viết cả hai.
Cách đọc một bài thơ tự do: năm bước
- Đọc to một lần, không dừng. Để tai nghe nhịp trước khi đầu cố hiểu.
- Đếm dòng ngắn nhất và dòng dài nhất. Thường dòng ngắn nhất mang chữ quan trọng; dòng dài nhất là chỗ cảm xúc tràn ra.
- Tìm chỗ vắt dòng. Thử đọc liền hai dòng như một câu văn, rồi đọc tách. Khác nhau ở đâu, đó là ý đồ của tác giả.
- Gạch chân từ, cấu trúc lặp lại. Chúng thường là xương sống của bài.
- Đọc lại sau một ngày. Thơ tự do hay thường mở thêm lớp nghĩa ở lần đọc thứ hai, khi không còn bận tìm vần.
Một bài tập thú vị: lấy một đoạn văn xuôi mình thích, thử ngắt dòng theo ba cách khác nhau rồi đọc to. Chỉ qua bài tập này đã thấy vì sao với thơ tự do, chỗ xuống dòng không bao giờ tuỳ tiện.
Đọc tiếp ở đâu
Các tuyển thơ Việt Nam thế kỷ 20 ở thư viện công cộng thường in cả thơ có vần lẫn thơ tự do, tiện để đọc so sánh. Với thơ nước ngoài, những bản dịch song ngữ giúp thấy rõ cách ngắt dòng gốc; khi đọc bản dịch đơn ngữ, nên nhớ cách xuống dòng có khi đã bị người dịch thay đổi. Sách giáo khoa ngữ văn bậc phổ thông cũng có nhiều bài đọc hiểu thơ tự do kèm câu hỏi gợi ý, dùng làm tài liệu nhập môn khá tiện.
Câu hỏi thường gặp
Thơ tự do là gì?
Thơ tự do là thơ không cố định số chữ trong câu, không theo luật bằng trắc và không bắt buộc gieo vần theo quy tắc. Nó vẫn giữ nhịp điệu qua cách ngắt dòng, phép lặp và nhịp lời nói, và vẫn chia thành dòng thơ do tác giả quyết định.
Thơ tự do khác thơ văn xuôi thế nào?
Thơ tự do vẫn xuống dòng, và chỗ xuống dòng là một phần của nghệ thuật bài thơ. Thơ văn xuôi bỏ hẳn việc ngắt dòng, viết thành đoạn liền như văn, sức thơ nằm ở hình ảnh và nhịp câu.
Thơ tự do có vần không?
Có thể có. Thơ tự do không cấm vần mà chỉ không bắt buộc vần theo luật. Nhiều bài có vần rải rác hoặc vần lưng tự nhiên, xen với những câu không vần.
Thơ Mới có phải thơ tự do không?
Phần lớn không. Thơ Mới 1932–1945 phá luật thơ Đường nhưng đa số bài vẫn giữ số chữ đều trong câu và có vần. Thơ tự do theo nghĩa đầy đủ phát triển mạnh ở Việt Nam từ sau năm 1945.
Làm sao biết một bài thơ tự do hay hay dở?
Đọc to và nghe nhịp: bài hay có những chỗ chậm, nhanh tự nhiên đúng ý tác giả, mỗi lần xuống dòng đều có lý do. Bài dở thường chỉ là câu văn xuôi bị cắt khúc tuỳ tiện, ghép lại thành một đoạn văn mà không mất gì.
