Báo chí và sách quốc ngữ: từ Gia Định báo 1865 đến đầu thế kỷ 20

Tờ báo chữ quốc ngữ đầu tiên là Gia Định báo, ra số đầu ngày 15 tháng 4 năm 1865 ở Sài Gòn. Từ đó đến khoảng thập niên 1930, báo chí và sách in quốc ngữ đi từ vài tờ công báo của chính quyền thuộc địa tới cả một thị trường sôi động: tạp chí, tiểu thuyết, sách dịch, tủ sách phổ thông. Cùng lúc, cách làm sách ở Việt Nam đổi hẳn: từ ván khắc gỗ in chữ Hán, chữ Nôm sang chữ chì sắp rời và máy in kiểu phương Tây.

Trước Gia Định báo: quốc ngữ in ở nước ngoài

Chữ quốc ngữ do các giáo sĩ Công giáo châu Âu cùng người Việt góp công xây dựng từ thế kỷ 17. Những cuốn sách quốc ngữ in sớm nhất ra đời ở Rôma năm 1651, do nhà in của Bộ Truyền giáo in cho Alexandre de Rhodes: cuốn từ điển Việt – Bồ – La và cuốn giáo lý Phép giảng tám ngày. Năm 1838, từ điển Việt – Latin của giám mục Taberd được in ở Serampore, Ấn Độ. Suốt hơn hai thế kỷ, quốc ngữ chủ yếu sống trong cộng đồng Công giáo, phần nhiều qua sách chép tay và sách in ở nước ngoài.

Trong khi đó, sách vở của sĩ phu và triều đình vẫn là chữ Hán, chữ Nôm in ván gỗ. Bối cảnh ấy giúp hiểu vì sao những tờ báo quốc ngữ đầu tiên không do người đọc tự tìm đến mà do chính quyền mới đặt ra.

Gia Định báo và những người đầu tiên viết báo quốc ngữ

Gia Định báo ra đời ở Nam Kỳ, khi vùng này đã thuộc quyền cai trị của Pháp. Ban đầu đây là công báo: đăng nghị định, thông báo, giá cả, tin tức hành chính. Người Pháp Ernest Potteaux được giao phụ trách những năm đầu; từ năm 1869, Trương Vĩnh Ký giữ vai trò chủ bút, cùng với Huỳnh Tịnh Của và một số trí thức Nam Kỳ khác. Họ thêm vào phần "tạp trở": thơ, truyện, bài khảo cứu phong tục, lời khuyên học chữ quốc ngữ. Tờ báo tồn tại đến khoảng năm 1910.

Trương Vĩnh Ký còn tự in nhiều sách: sách học, sách phiên âm truyện Nôm, tập truyện kể bằng lời nói thường ngày. Năm 1875, ông in bản phiên âm quốc ngữ Kim Vân Kiều truyện, được coi là bản Truyện Kiều quốc ngữ đầu tiên. Năm 1888, ông ra tờ Thông loại khoá trình, một tạp chí nhỏ do chính ông soạn. (Những tập truyện và bản dịch của ông đã có bài riêng ở các chuyên mục khác; ở đây chỉ nhắc như một mốc của nghề làm sách.)

Mốc thời gian báo chí và sách quốc ngữ

Từ ván khắc sang chữ chì: cuốn sách đổi hình dạng

Sách Hán Nôm in ván là những tờ giấy mỏng in một mặt, gấp đôi, đóng chỉ, đọc từ phải sang trái. Sách quốc ngữ in chữ chì là giấy công nghiệp in hai mặt, đóng gáy kiểu phương Tây, đọc từ trái sang phải, có trang tên sách, số trang, mục lục. Chỉ trong vài chục năm, người đọc Việt Nam đổi cả cách cầm một cuốn sách.

Nhà in kiểu mới tập trung trước hết ở Sài Gòn: nhà in của chính quyền thuộc địa và nhà in của Hội Thừa sai ở Tân Định là những cơ sở sớm. Sau đó các nhà in tư nhân của người Việt, người Hoa mọc lên ở Sài Gòn, Hà Nội, Huế, Hải Phòng. Một khó khăn riêng của quốc ngữ là dấu: một chữ cái như "e" có thể đi với dấu mũ và năm dấu thanh, nên khay chữ in tiếng Việt phải có rất nhiều con chữ mang dấu khác nhau mà khay chữ tiếng Pháp không cần. Những bản in đầu thường có lỗi dấu, chữ thiếu dấu vì thiếu con chữ; nghề sắp chữ và đọc soát tiếng Việt hình thành dần qua chính những lỗi ấy.

Thị trường sách quốc ngữ đầu thế kỷ 20

Truyện Tàu và tiểu thuyết đăng báo

Ở Nam Kỳ, từ khoảng đầu thế kỷ 20, rất nhiều tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa như truyện Tam quốc, truyện kiếm hiệp được dịch sang quốc ngữ, in thành nhiều tập mỏng. Người đọc mua từng tập, chờ tập sau, kiểu đọc rất giống tiểu thuyết in từng kỳ ở châu Âu thế kỷ 19. Nhiều tiểu thuyết Việt cũng đăng báo từng kỳ trước rồi mới in thành sách; báo cần truyện để giữ người mua, nhà văn cần báo để có nhuận bút đều.

Tạp chí và tủ sách dịch

Ở Bắc Kỳ, Nguyễn Văn Vĩnh là gương mặt nổi bật của báo chí và dịch thuật quốc ngữ, qua Đăng cổ tùng báo, Đông Dương tạp chí và nhiều bản dịch văn học Pháp. Nam Phong tạp chí của Phạm Quỳnh đăng khảo cứu, dịch thuật, văn chương, có cả phần chữ Hán và chữ Pháp, nhắm tới tầng lớp trí thức. Sang cuối thập niên 1920, các tủ sách dịch và sách phổ thông khổ nhỏ ra đời, đưa tác phẩm nước ngoài và kiến thức mới tới người đọc rộng.

Nhóm văn, báo và nhà xuất bản

Đầu thập niên 1930, Tự Lực văn đoàn cho thấy một mô hình mới: một nhóm nhà văn vừa làm báo (Phong Hoá, rồi Ngày Nay), vừa có nhà xuất bản riêng (Đời Nay) để in sách của chính nhóm, chăm chút bìa, trình bày, quảng cáo sách trên báo của mình. Cuốn sách lúc này đã là một sản phẩm văn hoá có thương hiệu, có giới thiệu trước khi phát hành, có phê bình sau khi ra mắt.

Cuốn sách quốc ngữ cũ trông thế nào

• Khổ nhỏ, mỏng. Phần nhiều là khổ vừa cầm tay, bìa giấy màu, ít khi đóng bìa cứng.
• Trang bìa nhiều chữ. Bìa thường ghi tên sách, tên tác giả hoặc dịch giả, tên nhà in và nơi in, đôi khi kèm câu khẳng định đã giữ bản quyền.
• Chính tả khác nay. Cách viết một số từ, cách đặt dấu, dùng gạch nối giữa các tiếng trong từ ghép là đặc điểm thường gặp ở sách báo quốc ngữ cũ.
• Giấy xấu dần theo thời gian. Nhiều sách in trên giấy công nghiệp rẻ, nay đã vàng, giòn; người sưu tầm sách cũ rất quý những bản còn lành.

Góc nhìn hôm nay: đọc lại báo, sách quốc ngữ xưa ở đâu

Thư viện Quốc gia Việt Nam ở Hà Nội và Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh lưu giữ nhiều báo, tạp chí, sách quốc ngữ đầu thế kỷ 20; một phần đã được số hoá để tra cứu. Thư viện Quốc gia Pháp, qua kho số Gallica, cũng có nhiều báo chí Đông Dương thời ấy. Đọc vài trang Nam Phong hay một số báo cũ là cách nhanh nhất để thấy tiếng Việt viết đã đổi nhiều ra sao chỉ trong một thế kỷ.

Với người mới, nên bắt đầu từ các tuyển tập, khảo cứu về lịch sử báo chí và văn học quốc ngữ của các nhà nghiên cứu trong nước, rồi mới tìm đến nguyên bản. Khi đọc nguyên bản, nhớ phân biệt: báo thời thuộc địa là sản phẩm của một chế độ kiểm duyệt, nên điều in ra không phải lúc nào cũng là điều người viết muốn nói.