Một cuốn sách chép tay minh hoạ thời trung cổ châu Âu là sản phẩm của cả một chuỗi nghề: người làm da thuộc, người kẻ dòng, người chép chữ, người tô chữ đỏ, hoạ sĩ dát vàng và thợ đóng bìa. Cuốn sách lớn có thể ngốn da của hàng trăm con bê và nhiều tháng, có khi nhiều năm công sức. Hiểu cách người ta làm ra nó cũng là hiểu vì sao sách xưa được giữ như báu vật, có khi bị xích vào giá.
Từ tấm da đến trang sách
Chất liệu chính là da thuộc. Da bê non cho loại mịn nhất, thường gọi là vellum; da cừu, da dê rẻ hơn. Quy trình được các sách hướng dẫn thời trung cổ và các nhà phục chế ngày nay mô tả khá thống nhất:
- Ngâm da trong nước vôi vài ngày cho lông và mỡ bong ra.
- Căng da trên khung gỗ bằng dây buộc quanh mép.
- Cạo hai mặt bằng dao cong hình bán nguyệt khi da còn ướt, vừa cạo vừa siết dây.
- Để da khô dưới sức căng. Đây là điểm khác thuộc da làm giày: da thuộc viết sách không qua thuộc tanin, mà khô phẳng nhờ căng.
- Xoa đá bọt, phấn cho mặt da mịn và ăn mực.
Một tấm da có hai mặt khác nhau: mặt lông hơi vàng, sần, còn chân lông li ti; mặt thịt trắng, mịn hơn. Người làm sách xếp tờ sao cho khi mở ra, mặt lông đối diện mặt lông, mặt thịt đối diện mặt thịt. Nhờ vậy hai trang đối nhau luôn cùng màu. Giới nghiên cứu gọi đó là "quy tắc Gregory", theo tên học giả đã mô tả nó.
Tay sách, lỗ kim và dòng kẻ
Tấm da được cắt thành tờ lớn, gấp đôi, lồng vào nhau thành từng "tay sách". Kiểu phổ biến là bốn tờ lồng vào nhau, gấp lại thành tám lá, mười sáu trang. Cuốn sách là nhiều tay sách khâu chung một gáy.
Trước khi chép, người ta dùng mũi dùi châm một hàng lỗ nhỏ dọc mép giấy, rồi kẻ dòng nối các lỗ, ban đầu bằng mũi nhọn để lại vết lõm, về sau bằng chì hay mực nhạt. Trên nhiều bản chép tay còn lại, nhìn kỹ mép trang vẫn thấy những lỗ kim này nếu chưa bị xén mất khi đóng lại. Dòng kẻ giúp chữ thẳng hàng và khối chữ trên mọi trang giống nhau, điều mà ngày nay thợ dàn trang vẫn làm bằng lưới trên máy tính.
Mực, bút và người chép
Người chép dùng bút lông ngỗng vót nhọn, cầm dao nhỏ trong tay kia để giữ trang phẳng và cạo chữ sai. Hai loại mực chính:
- Mực than: muội đèn trộn nhựa cây, đen và bền, nhưng nằm trên mặt da nên dễ bong.
- Mực sắt mật: nấu từ mụn sồi (u sần trên cây sồi do côn trùng đẻ trứng), trộn sắt sunfat và nhựa keo. Mực ăn sâu vào da, ban đầu nhạt rồi sẫm dần. Loại này phổ biến khắp châu Âu nhiều thế kỷ; khi pha sai tỉ lệ, axit trong mực có thể ăn thủng trang sau vài trăm năm.
Ở giai đoạn đầu trung cổ, việc chép sách tập trung trong phòng chép của các tu viện. Từ thế kỷ 12–13, khi đại học ở Paris, Bologna, Oxford ra đời, thành phố có xưởng chép chuyên nghiệp. Đại học còn có lối thuê sách theo từng phần gọi là pecia: một bản mẫu đã kiểm duyệt được chia thành nhiều tập rời, sinh viên hoặc thợ chép thuê từng tập về chép, nhờ vậy nhiều người chép một cuốn cùng lúc.
Người chép hay để lại dòng tâm sự ở cuối sách. Một câu Latin quen thuộc trong lời cuối nhiều bản chép, đại ý "ba ngón tay viết nhưng cả thân mình phải nhọc", nói lên việc chép sách nặng nhọc thế nào, ngồi lạnh, mỏi lưng, mờ mắt dưới ánh nến.
Chữ đỏ, chữ hoa và vàng lá
Sau người chép chữ đen là người tô chữ đỏ, chuyên viết đề mục, chữ đầu đoạn, chỉ dẫn bằng mực đỏ. Từ "rubric" trong tiếng Anh, nghĩa là đề mục, mục lớn, bắt nguồn từ chữ Latin rubrica, chỉ thứ đất đỏ dùng làm màu. Người chép thường để trống chỗ, đôi khi ghi một chữ nhỏ bên lề để nhắc hoạ sĩ phải vẽ chữ hoa gì; trên những cuốn bỏ dở, còn thấy ô trống và chữ nhắc ấy.
Phần quý nhất là minh hoạ. Tiếng Anh gọi sách này là illuminated manuscript, "sách chép tay được chiếu sáng", vì vàng lá dát lên trang phản chiếu ánh sáng như phát quang. Hoạ sĩ phủ một lớp nền thạch cao trộn keo, đặt lá vàng mỏng hơn giấy lên, rồi miết bằng răng thú hay đá mã não cho bóng. Vàng dát xong mới tô màu.
| Màu | Nguồn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xanh lam đậm (ultramarine) | Đá lapis lazuli, phần lớn từ vùng núi Badakhshan, Afghanistan ngày nay | Đắt có khi ngang vàng, thường dành cho áo choàng Đức Mẹ |
| Đỏ son | Thuỷ ngân sunfua, tự nhiên hoặc điều chế | Độc, nhưng tươi và bền |
| Xanh lục | Gỉ đồng | Lâu năm có thể ăn mòn da |
| Trắng | Chì trắng | Có thể sẫm màu theo thời gian |
| Xanh chàm rẻ | Cây tùng lam (woad) | Thay ultramarine ở sách bình dân |
Đóng bìa: vì sao sách xưa có móc cài
Các tay sách được khâu vào những sợi dây da chạy ngang gáy, đầu dây luồn vào hai tấm ván gỗ làm bìa, ngoài bọc da. Nhiều cuốn có móc cài bằng đồng. Đó không chỉ để trang trí: da thuộc gặp ẩm sẽ cong vênh, móc cài và ván gỗ nặng giữ cho trang phẳng. Sách quý ở nhà thờ, đại học có khi bị xích vào giá hoặc bàn đọc để khỏi bị lấy mất; thư viện xích ở nhà thờ chính toà Hereford, Anh, vẫn giữ được kiểu xếp này.
Vài cuốn tiêu biểu
- Sách Phúc âm Lindisfarne (khoảng đầu thế kỷ 8, đông bắc nước Anh, nay ở Thư viện Anh): hoa văn đan xen dày đặc kiểu Celt – Anglo-Saxon.
- Sách Kells (khoảng năm 800, nay ở Trinity College Dublin): nổi tiếng vì những trang chữ hoa phủ kín hoa văn, thú vật, người, khi trưng bày, sách mở ở một trang và định kỳ được lật sang trang khác.
- Sách giờ kinh: loại sách chép tay phổ biến nhất với giới quý tộc, thị dân cuối trung cổ, gồm lời kinh theo giờ trong ngày và lịch các tháng. Cuốn nổi tiếng nhất là Très Riches Heures của công tước xứ Berry, do anh em nhà Limbourg vẽ đầu thế kỷ 15, nay ở lâu đài Chantilly, Pháp. Các trang lịch của nó vẽ cảnh nông dân cày, gặt, chăn lợn theo mùa, là nguồn hình ảnh quý về đời sống thời ấy.
Cũng nên nhớ: phần lớn sách chép tay trung cổ không lộng lẫy như vậy. Sách học, sách luật, sách thuốc thường chữ dày, ít trang trí, lề đầy ghi chú của người đọc. Những cuốn dát vàng còn lại nhiều hơn vì được giữ gìn kỹ hơn, nên dễ khiến ta tưởng sách xưa nào cũng là tác phẩm nghệ thuật.
Khi máy in đến
Máy in chữ rời giữa thế kỷ 15 không giết ngay sách chép tay. Những cuốn Kinh thánh in đầu tiên còn để trống chỗ cho người tô chữ đỏ và hoạ sĩ vẽ chữ hoa bằng tay, nên mỗi bản in về sau trông mỗi khác. Nhiều nhà sưu tập giàu có vẫn đặt chép tay sách quý suốt mấy chục năm sau. Dần dần, chữ đỏ được in bằng một lượt mực thứ hai, tranh minh hoạ được in bằng ván khắc gỗ, và nghề chép sách thu hẹp lại thành nghề viết chữ đẹp, làm văn bằng, giấy tờ.
Góc nhìn hôm nay: xem và "lật" sách chép tay ở đâu
Nhiều thư viện lớn đã số hoá sách chép tay trung cổ với ảnh độ phân giải cao, cho phép phóng to đến từng nét bút và từng lỗ kim kẻ dòng: Thư viện Anh, Thư viện Quốc gia Pháp (Gallica), Thư viện Vatican, Thư viện Bodleian ở Oxford, kho e-codices của Thuỵ Sĩ. Khi xem, thử để ý vài điều: mặt lông và mặt thịt có xếp đối nhau không, chữ hoa có còn chữ nhắc nhỏ bên lề không, mực sắt mật có ăn thủng trang không.
Nếu đến Dublin, Sách Kells được trưng bày ở Trinity College, cạnh phòng đọc Long Room nổi tiếng. Người thích tự tay làm có thể thử thư pháp chữ gothic, chữ uncial bằng ngòi dẹt, hoặc thử dát vàng giả lên giấy dày; cầm bút một buổi là hiểu vì sao người chép than mỏi cả thân mình.
Câu hỏi thường gặp
Sách chép tay minh hoạ (illuminated manuscript) là gì?
Đó là sách chép tay, chủ yếu thời trung cổ, có trang trí bằng chữ hoa vẽ màu, tranh minh hoạ và vàng lá hoặc bạc lá. Chữ "illuminated" nghĩa là được chiếu sáng, vì vàng dát trên trang phản chiếu ánh sáng.
Sách trung cổ viết trên giấy gì?
Phần lớn viết trên da thuộc làm từ da bê, cừu, dê được ngâm vôi, căng và cạo mỏng. Giấy chỉ phổ biến dần ở châu Âu từ thế kỷ 13–14 trở đi, thường cho sách rẻ và giấy tờ.
Chép một cuốn sách thời trung cổ mất bao lâu?
Không có con số chung, vì tuỳ độ dài, cỡ chữ và mức trang trí. Một cuốn sách thường có thể mất vài tháng chép; sách minh hoạ lộng lẫy cần thêm nhiều người và có khi kéo dài nhiều năm.
Màu xanh lam trong sách trung cổ làm từ gì?
Màu xanh lam quý nhất là ultramarine, nghiền từ đá lapis lazuli khai thác chủ yếu ở vùng Badakhshan, Afghanistan ngày nay. Vì rất đắt, nó thường được dành cho những chi tiết quan trọng như áo choàng Đức Mẹ.
Vì sao sách cổ châu Âu có móc cài?
Da thuộc gặp ẩm sẽ cong vênh. Bìa ván gỗ và móc cài đồng ép chặt các trang, giữ sách phẳng khi cất, đồng thời bảo vệ mép trang.
