Những cuốn sách in trước năm 1501 được gọi là incunabula, "sách thời nôi". Trong khoảng năm mươi năm ấy, sách in còn bắt chước sách chép tay: không có trang tên sách, ít số trang, chữ gothic dày đặc. Phần lớn những gì ta coi là đương nhiên ở một cuốn sách, như trang tên sách, chữ nghiêng, khổ nhỏ cầm tay, dấu chấm phẩy, được định hình trong mấy chục năm quanh năm 1500, và Venice cùng nhà in Aldus Manutius đóng vai rất lớn trong chuyện đó.
Incunabula: sách in còn mặc áo sách chép
Chữ incunabula trong tiếng Latin nghĩa là tã lót, cái nôi; người ta dùng nó để chỉ giai đoạn "trứng nước" của nghề in. Mốc cuối năm 1500 là quy ước của giới thư viện, không phải một bước ngoặt kỹ thuật. Danh mục quốc tế các ấn bản incunabula do Thư viện Anh quản lý liệt kê khoảng ba vạn ấn bản; số bản in thực tế lên tới hàng triệu, dù không ai biết chính xác.
Một cuốn incunabulum điển hình trông thế này:
- Không có trang tên sách. Trang đầu thường bắt vào văn bản luôn, mở bằng vài chữ "Bắt đầu sách…" (incipit). Thông tin ai in, in ở đâu, năm nào nằm ở dòng cuối sách (colophon), nếu có.
- Chữ hoa để trống. Ô chữ hoa đầu chương để trống, có khi in sẵn một chữ nhỏ nhắc, chờ hoạ sĩ vẽ tay.
- Ít số trang. Nhiều sách không đánh số; nếu có thì đánh số tờ chứ không phải số trang.
- Ký hiệu cho thợ đóng sách. Ở chân trang có chữ và số như a1, a2, b1… cho biết tờ thuộc tay sách nào, thứ tự ra sao. Nhiều sách còn có chữ nối: từ đầu tiên của trang sau in sẵn ở góc dưới trang trước.
- Khổ lớn, chữ gothic. Sách học, sách luật, sách kinh thường là khổ to, đặt trên bàn hay giá đọc.
Venice: thủ đô của sách in
Cuối thế kỷ 15, Venice là nơi in nhiều sách nhất châu Âu. Thành phố có tiền, có thương thuyền đi khắp Địa Trung Hải để phân phối sách, có cộng đồng học giả Hy Lạp lánh nạn sau khi Constantinople thất thủ năm 1453, và có hệ thống đặc quyền: năm 1469, Hội đồng Venice cấp cho thợ in Johannes ở Speyer độc quyền in sách trong thành, một dạng tiền thân xa của quyền tác giả và bằng sáng chế.
Năm 1470, thợ in người Pháp Nicolas Jenson ở Venice in một cuốn sách bằng kiểu chữ La Mã (roman) sáng, thoáng, phỏng theo lối viết tay của các học giả nhân văn Ý. Kiểu chữ của Jenson được coi là một trong những kiểu chữ La Mã đẹp nhất, và nhiều phông chữ in sách ngày nay vẫn bắt nguồn từ dòng này. Chữ bạn đang đọc trên nhiều trang web cũng là con cháu xa của nó.
Aldus Manutius và nhà in Aldine
Aldus Manutius là một thầy giáo dạy tiếng Latin, tiếng Hy Lạp, đến Venice và mở nhà in khoảng năm 1494–1495, khi đã ngoài bốn mươi tuổi. Mục tiêu ban đầu của ông là in tác phẩm Hy Lạp cổ điển bằng nguyên văn, khi rất ít nơi làm nổi vì cần bộ chữ Hy Lạp có dấu phức tạp và người biên tập giỏi. Từ năm 1495 đến 1498, nhà in của ông cho ra bộ tác phẩm của Aristotle bằng tiếng Hy Lạp, nhiều tập.
Biểu tượng của nhà in là con cá heo quấn quanh mỏ neo, kèm khẩu hiệu Latin Festina lente, "hãy vội vàng một cách thong thả". Học giả Erasmus từng làm việc ở nhà in này năm 1507–1508 để in bản mở rộng tập Adagia, và về sau viết một đoạn dài bình luận chính khẩu hiệu ấy.
Cuốn sách đẹp nhất thời Phục hưng
Năm 1499, nhà in Aldine in Hypnerotomachia Poliphili, một truyện mộng kỳ lạ, ngôn ngữ trộn Ý, Latin và Hy Lạp. Nội dung khó đọc, nhưng cuốn sách nổi tiếng vì cách trình bày: hơn trăm tranh khắc gỗ đặt hài hoà với chữ, khối chữ có lúc được dàn thành hình chén, hình phễu. Đến nay giới thiết kế sách vẫn coi nó là một trong những cuốn sách in đẹp nhất mọi thời.
Chữ nghiêng và sách cầm tay
Năm 1501, Aldus in tác phẩm của Virgil khổ nhỏ (khổ octavo, tờ in gấp ba lần thành tám lá), bằng một kiểu chữ mới do thợ khắc chữ Francesco Griffo làm ra, phỏng theo lối viết tay nghiêng nhanh của các văn phòng Ý. Đó là chữ nghiêng (italic) đầu tiên. Lúc ấy chữ nghiêng không dùng để nhấn mạnh như bây giờ mà dùng cho cả cuốn sách: nét hẹp, xếp được nhiều chữ hơn trên một dòng, hợp với khổ nhỏ.
Aldus gọi những cuốn này là sách cầm tay. Sách khổ nhỏ đã có trước đó, chủ yếu là sách kinh, nhưng đưa văn chương cổ điển Latin, Ý vào khổ nhỏ, văn bản biên tập cẩn thận, không kèm lời chú dày đặc, là một bước đi mới. Người đọc có thể mang Virgil theo khi đi đường, đọc một mình, không cần bàn đọc. Thành công lớn đến mức thợ in ở Lyon in nhái hàng loạt, và Aldus phải phát hành một tờ cảnh báo chỉ ra cách nhận biết bản giả.
Dấu chấm phẩy
Năm 1496, Aldus in De Aetna, ghi chép của nhà nhân văn Pietro Bembo về chuyến leo núi lửa Etna. Đây được coi là một trong những cuốn sách in đầu tiên dùng dấu chấm phẩy theo nghĩa gần với ngày nay. Kiểu chữ La Mã Griffo khắc cho cuốn này về sau được phục dựng vào thế kỷ 20 dưới tên Bembo, đến nay vẫn là phông chữ in sách phổ biến.
Trang tên sách, số trang và mục lục ra đời
| Yếu tố | Thời incunabula | Thế kỷ 16 trở đi |
|---|---|---|
| Trang tên sách | Hiếm; thông tin nằm ở dòng cuối sách | Thành chuẩn, ghi tên sách, tác giả, nhà in, năm, kèm biểu tượng nhà in |
| Đánh số | Ít; nếu có là số tờ | Số trang dần phổ biến |
| Kiểu chữ | Gothic chiếm ưu thế | Chữ La Mã và chữ nghiêng lan rộng, nhất là ở Ý, Pháp |
| Khổ sách | Chủ yếu khổ lớn | Thêm nhiều khổ nhỏ cầm tay |
| Tra cứu | Ít mục lục, ít bảng tra | Mục lục, bảng tra chữ cái, đề mục chạy đầu trang phổ biến |
Trang tên sách nảy sinh vì lý do rất thực tế: sách in ra hàng trăm bản, nằm trong kho hay hiệu sách ở dạng tờ rời chưa đóng. Một tờ ngoài cùng ghi tên giúp nhận ra sách, và dần dần nó thành chỗ quảng cáo cho nhà in. Một trong những trang tên sách đầy đủ sớm nhất thường được nhắc là cuốn lịch của nhà thiên văn Regiomontanus do Erhard Ratdolt in ở Venice năm 1476, với khung trang trí và đoạn thơ giới thiệu.
Sách in và người đọc mới
Với khổ nhỏ, chữ thoáng, văn bản đã được biên tập, sách đầu thế kỷ 16 bắt đầu hướng tới người đọc riêng tư: một người ngồi đọc một mình, ghi chú bên lề, mang sách theo. Các nhà sử học về đọc như Roger Chartier nhấn mạnh rằng hình thức cuốn sách thay đổi cách người ta đọc, không chỉ nội dung. Sách khổ nhỏ của Aldus là một ví dụ được nhắc nhiều nhất.
Cũng nên tránh thần thánh hoá: Aldus không một mình làm ra sách hiện đại, sách khổ nhỏ hay chữ nghiêng có tiền thân, nhiều thợ in khác ở Paris, Basel, Lyon cùng góp phần. Nhưng nhà in Aldine là nơi những yếu tố ấy hội tụ rõ nhất và được bắt chước nhiều nhất.
Góc nhìn hôm nay: nhận ra incunabula và sách Aldine
Muốn xem incunabula thật, nhiều thư viện lớn có phòng sách hiếm cho phép đặt lịch xem; Thư viện Anh, Thư viện Quốc gia Pháp, Thư viện Bayern ở Munich (nơi có một trong những bộ sưu tập incunabula lớn nhất) đều số hoá hàng nghìn cuốn. Thư viện Marciana ở Venice giữ nhiều sách Aldine, và đi dạo khu Rialto, nơi từng tập trung nhà in, là cách hình dung thành phố sách thế kỷ 15.
Khi lật ảnh số một cuốn incunabulum, thử tìm: dòng cuối sách ghi nơi in, ký hiệu tay sách ở chân trang, ô chữ hoa để trống hoặc vẽ tay. Với sách Aldine, tìm con cá heo và mỏ neo; biểu tượng này về sau còn được nhiều nhà xuất bản hiện đại mượn lại.
Câu hỏi thường gặp
Incunabula là gì?
Incunabula là tên gọi những sách, tờ in bằng chữ rời ở châu Âu từ thời Gutenberg đến hết năm 1500. Chữ Latin này nghĩa là tã lót, cái nôi, chỉ giai đoạn sơ khai của nghề in. Hiện biết khoảng ba vạn ấn bản thuộc nhóm này.
Aldus Manutius là ai?
Aldus Manutius là thầy giáo, học giả nhân văn mở nhà in ở Venice khoảng năm 1494–1495. Nhà in của ông nổi tiếng với sách Hy Lạp cổ điển, cuốn Hypnerotomachia Poliphili năm 1499, chữ nghiêng đầu tiên và những cuốn sách khổ nhỏ cầm tay từ năm 1501.
Chữ nghiêng (italic) ra đời khi nào?
Chữ nghiêng in đầu tiên do Francesco Griffo khắc cho nhà in của Aldus Manutius, dùng lần đầu cho cuốn Virgil khổ nhỏ năm 1501. Ban đầu nó được dùng cho cả cuốn sách để tiết kiệm chỗ, về sau mới chuyển sang vai trò nhấn mạnh.
Vì sao sách in đầu tiên không có trang tên sách?
Vì sách in thời đầu bắt chước sách chép tay, vốn bắt đầu thẳng vào văn bản và ghi thông tin người làm ở cuối sách. Trang tên sách xuất hiện dần cuối thế kỷ 15 và thành chuẩn trong thế kỷ 16, khi người bán cần nhận diện sách và quảng bá nhà in.
Phông chữ Bembo có liên quan gì đến lịch sử sách?
Bembo là phông chữ phục dựng thế kỷ 20 từ kiểu chữ La Mã do Francesco Griffo khắc cho cuốn De Aetna của Pietro Bembo, Aldus in năm 1496. Nó vẫn được dùng nhiều để in sách nhờ nét thanh, dễ đọc.
