Trước khi có cuốn sách đóng gáy, người xưa viết lên phiến đất sét, cuộn giấy cói, thẻ tre buộc dây, lụa và lá cây. Hình dạng "cuốn sách" như ngày nay, tức những tờ gấp lại, khâu vào một gáy và lật từng trang, gọi là codex, chỉ thắng thế ở vùng Địa Trung Hải vào khoảng thế kỷ 4 sau Công nguyên, rồi gặp giấy, thứ vật liệu từ Trung Hoa đi dần sang phía tây. Đi lại con đường ấy giúp hiểu vì sao sách có trang, có gáy, có lề như bây giờ.
Phiến đất sét: thư viện không sợ lửa
Ở Lưỡng Hà, chữ hình nêm được ấn bằng que sậy lên phiến đất sét ướt. Phiến nhỏ vừa lòng bàn tay, chữ chạy kín hai mặt, có khi cả mép. Một tác phẩm dài phải chia ra nhiều phiến, và người chép thường ghi dòng cuối của phiến trước ở đầu phiến sau, hoặc ghi số thứ tự, để người đọc xếp cho đúng. Đó là tổ tiên xa của chữ nối trang mà thợ in châu Âu dùng hàng nghìn năm sau.
Đất sét có một ưu điểm lạ: khi thành cháy, phiến chưa nung lại bị lửa nung cứng, bền thêm. Nhiều phiến từ thư viện của vua Assyria Ashurbanipal ở Nineveh, nay phần lớn ở Bảo tàng Anh, còn đến ngày nay một phần nhờ vậy. Nhưng đất sét nặng, cồng kềnh, chỉ hợp với chữ ấn, không hợp với nét bút mềm.
Giấy cói và cuộn sách Địa Trung Hải
Người Ai Cập làm giấy từ cây cói mọc ven sông Nile. Lõi thân cây được chẻ thành dải mỏng, xếp một lớp dọc, một lớp ngang, đập và ép cho nhựa cây dính lại, phơi khô rồi miết nhẵn. Các tờ được dán nối thành cuộn dài. Những cuộn giấy cói có chữ thuộc loại sớm nhất còn lại là bộ nhật ký của một viên quan tên Merer, tìm thấy ở cảng cổ Wadi al-Jarf bên Biển Đỏ, có niên đại vào đời vua Khufu, khoảng giữa thiên niên kỷ 3 trước Công nguyên.
Người Hy Lạp và La Mã dùng cuộn giấy cói làm dạng sách chính. Chữ viết thành từng cột hẹp đặt cạnh nhau. Người đọc cầm cuộn bằng hai tay, tay phải mở ra, tay trái cuộn lại phần đã đọc. Một cuộn chứa được khoảng một "quyển" của tác phẩm dài, nên khi ta nói Iliad có 24 quyển, đó là dấu vết của cách chia theo cuộn.
Cuộn sách có nhược điểm khó chịu: muốn tìm một đoạn ở giữa phải cuộn qua cả phần trước; đọc xong phải cuộn ngược lại cho người sau. Giấy cói lại giòn khi khô, mục khi ẩm, nên ngoài khí hậu khô của Ai Cập rất ít cuộn còn lại nguyên vẹn.
Thẻ tre và lụa: vì sao chữ "sách" có hình hàng rào
Ở Trung Hoa, trước khi có giấy, sách phổ biến nhất là thẻ tre hoặc thẻ gỗ. Mỗi thẻ là một nan dài, viết một cột chữ từ trên xuống. Nhiều thẻ được buộc bằng dây thành một tấm, đọc xong thì cuộn lại. Chữ Hán 冊, đọc là "sách", vẽ đúng hình mấy thẻ dài buộc ngang bằng dây. Chữ 卷, đọc là "quyển", gốc nghĩa là cuộn. Người Việt nói "một quyển sách" là đang dùng lại hai hình ảnh rất cổ ấy.
Cách viết dọc từ phải sang trái của sách Hán xưa cũng có thể giải thích một phần từ thẻ tre: tay trái cầm bó thẻ, tay phải viết, thẻ viết xong được đặt sang bên. Thẻ tre bền, rẻ, nhưng rất nặng. Sử ký của Tư Mã Thiên chép chuyện Tần Thuỷ Hoàng mỗi ngày đặt định lượng văn thư phải xem tính bằng cân, tức là cân thẻ. Những kho thẻ tre khai quật được thời hiện đại, như ở Ngân Tước Sơn hay Quách Điếm, đã đem lại nhiều văn bản cổ mà người xưa tưởng đã mất.
Người giàu có viết trên lụa, nhẹ và cuộn gọn, nhưng đắt. Bộ bạch thư trong mộ Mã Vương Đôi ở Trường Sa, chôn năm 168 trước Công nguyên, cho thấy sách lụa có cả bản vẽ, bản đồ, chữ viết ngay ngắn trong khung kẻ.
Lá buông và da thuộc
Ở Nam Á và Đông Nam Á, lá cọ, lá buông là chất liệu viết của nhiều thế kỷ. Lá được luộc, phơi, cắt thành dải dài; người viết dùng mũi nhọn khắc chữ lên mặt lá, rồi xoa muội than cho chữ hiện lên. Các lá được xâu qua một hai lỗ bằng dây, kẹp giữa hai thanh gỗ. Kinh lá buông của người Khmer ở Nam Bộ vẫn làm theo kiểu này. Hình dạng lá dài, hẹp quyết định luôn khổ sách: chữ chạy theo chiều ngang, mỗi lá vài dòng.
Ở phía tây, da thuộc (parchment) dần thay giấy cói. Da bê, dê, cừu được ngâm vôi, cạo lông, căng trên khung cho khô rồi cạo mỏng. Tên gọi parchment bắt nguồn từ thành Pergamon ở Tiểu Á. Theo Pliny Già, dẫn lời Varro, vua Ai Cập cấm xuất khẩu giấy cói để chặn thư viện Pergamon cạnh tranh với Alexandria, nên Pergamon phải tìm ra da thuộc. Đây nên hiểu là giai thoại: da làm chất liệu viết đã có từ trước đó, Pergamon có lẽ chỉ nổi tiếng vì làm tốt và làm nhiều.
Da thuộc bền hơn giấy cói nhiều lần, viết được hai mặt, gấp không gãy, cạo đi viết lại được. Đổi lại, nó đắt: một cuốn sách lớn tốn da của cả một đàn gia súc.
Codex: từ bảng sáp đến cuốn sách lật trang
Người La Mã có những tấm bảng gỗ phủ sáp, nối nhau bằng dây ở một cạnh, dùng để ghi chép tạm, tính toán. Từ đó có ý tưởng ghép những tờ giấy cói hay da thuộc gấp đôi, xếp chồng và khâu ở nếp gấp. Dạng này gọi là codex, gốc tiếng Latin chỉ khúc gỗ, tấm bảng.
Vào thế kỷ 1, nhà thơ Martial đã nhắc tới những bản Homer, Virgil chép trên da thuộc khổ nhỏ, gọn đến mức mang đi đường được. Nhưng sách văn chương "đứng đắn" vẫn chép trên cuộn suốt mấy trăm năm. Người đẩy codex lên mạnh nhất là các cộng đồng Kitô giáo sớm: phần lớn bản chép Kinh thánh còn lại từ thế kỷ 2–3 là codex, trong khi sách ngoài Kitô giáo cùng thời vẫn chủ yếu là cuộn. Vì sao họ ưa codex vẫn còn bàn cãi: có thể vì tiện tra cứu, rẻ hơn khi viết hai mặt, hoặc vì muốn tách mình khỏi thói quen sách vở của người ngoại đạo.
Đến thế kỷ 4, codex đã thắng. Hai bản Kinh thánh tiếng Hy Lạp nổi tiếng nhất thời này, Codex Sinaiticus và Codex Vaticanus, đều là sách da thuộc đóng gáy. Từ đây, những gì ta coi là hiển nhiên ở cuốn sách lần lượt xuất hiện: số tờ, đề mục ở đầu trang, lề để ghi chú, bìa gỗ bọc da giữ cho trang phẳng.
| Dạng sách | Vùng, thời kỳ | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Phiến đất sét | Lưỡng Hà, từ thiên niên kỷ 4–3 TCN | Rẻ, chịu lửa | Nặng, chỉ hợp chữ ấn |
| Cuộn giấy cói | Ai Cập, Hy Lạp, La Mã | Nhẹ, viết bút mực đẹp | Khó tra cứu, mục khi ẩm |
| Thẻ tre, thẻ gỗ | Trung Hoa trước và đầu thời Hán | Rẻ, bền | Rất nặng, dây buộc dễ đứt |
| Lụa | Trung Hoa | Nhẹ, vẽ được hình | Rất đắt |
| Lá buông, lá cọ | Nam Á, Đông Nam Á | Sẵn có, bền nếu giữ khô | Khổ hẹp, dễ gãy khi cũ |
| Codex da thuộc | Địa Trung Hải, thắng thế khoảng thế kỷ 4 | Lật trang, viết hai mặt, bền | Đắt |
| Codex giấy | Từ thế giới Hồi giáo sang châu Âu, thế kỷ 12–15 | Rẻ, nhẹ, hợp với máy in | Kém bền hơn da |
Giấy đi một vòng thế giới
Hậu Hán thư ghi rằng năm 105, hoạn quan Thái Luân trình lên vua Hán Hoà Đế cách làm giấy từ vỏ cây, sợi gai, giẻ rách và lưới cũ. Khảo cổ học sau này tìm được những mảnh giấy có niên đại sớm hơn, nên giới nghiên cứu thường coi Thái Luân là người cải tiến và phổ biến, không hẳn là người phát minh đầu tiên. Dù sao, từ thời Hán, giấy dần thay thẻ tre và lụa ở Trung Hoa, rồi sang Triều Tiên, Nhật Bản, Đại Việt.
Về phía tây, kỹ thuật làm giấy có mặt ở Samarkand khoảng thế kỷ 8. Câu chuyện quen thuộc kể rằng thợ giấy người Hoa bị bắt làm tù binh sau trận Talas năm 751 đã truyền nghề, nhưng nhiều nhà sử học cho rằng đây là cách kể gọn hoá một quá trình lan truyền dài hơn. Baghdad có xưởng giấy từ cuối thế kỷ 8; giấy giúp thế giới Hồi giáo sản xuất sách nhiều và rẻ hơn hẳn châu Âu cùng thời.
Châu Âu biết làm giấy muộn: xưởng giấy ở Xàtiva, Tây Ban Nha, có từ thế kỷ 12; thợ ở Fabriano, Ý, thế kỷ 13 cải tiến khuôn, dùng keo động vật và tạo ra thuỷ ấn, hình chìm trong giấy để đánh dấu xưởng. Đến khi máy in ra đời giữa thế kỷ 15, châu Âu đã có đủ giấy giá vừa phải. Không có giấy, máy in của Gutenberg khó thành công, vì in toàn bộ trên da thuộc thì quá đắt.
Góc nhìn hôm nay: cuốn sách vẫn mang vết của tổ tiên
Nhìn một cuốn sách bình thường trên kệ, có thể đọc ra vài lớp lịch sử. Gáy sách là nơi khâu nếp gấp, đúng như codex La Mã. Chữ "quyển", chữ "tập", chữ "cuộn" vẫn còn trong cách nói. Lề trắng quanh trang từng là chỗ để tay cầm và ghi chú trên da thuộc. Ngay cả thao tác "cuộn" trang trên điện thoại cũng là một sự trở lại của cuộn sách.
Muốn xem tận mắt, Bảo tàng Anh và Thư viện Anh ở London trưng bày phiến đất sét Lưỡng Hà, giấy cói Ai Cập và các trang Codex Sinaiticus; dự án số hoá Codex Sinaiticus cho xem toàn bộ cuốn sách trên mạng. Ở Việt Nam, có thể xem kinh lá buông tại một số chùa Khmer ở An Giang, Sóc Trăng cũ. Sách nên đọc thêm: những công trình phổ thông về lịch sử sách như của nhà nghiên cứu Frederic Kenyon về sách cổ Hy Lạp – La Mã, hoặc các sách giới thiệu lịch sử giấy và chữ viết của các thư viện lớn.
Câu hỏi thường gặp
Codex là gì?
Codex là dạng sách gồm những tờ gấp đôi, xếp chồng và khâu ở gáy, lật từng trang, tức hình dạng cuốn sách ngày nay. Codex xuất phát từ những bảng sáp ghép của người La Mã và thắng thế so với cuộn sách vào khoảng thế kỷ 4.
Giấy được phát minh khi nào, có phải do Thái Luân?
Sách Hậu Hán thư ghi Thái Luân trình cách làm giấy lên vua Hán năm 105. Khảo cổ học tìm thấy mảnh giấy sớm hơn, nên ông thường được coi là người cải tiến và phổ biến giấy hơn là người phát minh duy nhất.
Vì sao chữ "sách" trong chữ Hán trông giống hàng rào?
Chữ 冊 vẽ hình các thẻ tre dài buộc ngang bằng dây, đúng dạng sách thẻ tre thời cổ ở Trung Hoa. Chữ "quyển" thì gốc nghĩa là cuộn, vì bó thẻ đọc xong được cuộn lại.
Da thuộc (parchment) khác giấy cói thế nào?
Giấy cói làm từ thân cây cói ép, nhẹ nhưng giòn và dễ mục. Da thuộc làm từ da động vật cạo mỏng, bền hơn, viết được hai mặt và gấp được, nên hợp với dạng sách codex, nhưng đắt hơn nhiều.
Người Việt xưa viết sách trên gì?
Từ khi có giấy, sách Hán Nôm ở Đại Việt chủ yếu viết và in trên giấy, trong đó giấy dó là loại quen thuộc. Một số cộng đồng như người Khmer Nam Bộ còn chép kinh trên lá buông.
