In ấn trước Gutenberg: Kinh Kim Cương 868, Tất Thăng và Jikji 1377

Trước Gutenberg vài trăm năm, Đông Á đã in sách. Cuốn sách in có ghi năm sớm nhất còn trọn vẹn là Kinh Kim Cương in năm 868, tìm thấy ở Đôn Hoàng. Khoảng thế kỷ 11, Tất Thăng làm chữ rời bằng đất nung; năm 1377, chùa Hưng Đức ở Triều Tiên in cuốn Jikji bằng chữ rời kim loại, cuốn sách in chữ kim loại cổ nhất còn lại. Điều thú vị là dù có chữ rời rất sớm, Đông Á vẫn chủ yếu in bằng ván khắc gỗ suốt nhiều thế kỷ, và có lý do rõ ràng cho chuyện đó.

In ván gỗ: từ con dấu đến trang kinh

Ý tưởng in đã có sẵn trong con dấu: khắc chữ ngược lên một vật cứng, bôi mực, ấn xuống. In thác bản từ bia đá cũng phổ biến ở Trung Hoa từ sớm. Bước tiếp theo là khắc cả một trang chữ lên tấm ván gỗ phẳng, quét mực, đặt giấy lên và xoa mặt lưng cho chữ ăn sang. Không cần máy ép, chỉ cần ván, mực, giấy và bàn chải.

Những bản in sớm nhất còn lại đều là kinh chú Phật giáo, in để tích đức, càng nhiều bản càng tốt:

• Đà-la-ni kinh ở chùa Phật Quốc, Hàn Quốc: cuộn kinh nhỏ tìm thấy năm 1966 trong tháp Thích Ca, niên đại trước năm 751 khi tháp được dựng. Việc nó được in ở Triều Tiên hay mang từ nhà Đường sang vẫn còn tranh luận.
• Bách vạn tháp Đà-la-ni ở Nhật Bản: khoảng những năm 764–770, nữ hoàng Shōtoku cho làm một triệu ngôi tháp gỗ nhỏ, mỗi tháp đựng một mảnh giấy in kinh chú. Nhiều tháp và bản in còn lại đến nay.

Kinh Kim Cương năm 868: cuốn sách in có ngày tháng

Năm 1900, một vị đạo sĩ trông coi hang đá Mạc Cao ở Đôn Hoàng phát hiện một hang nhỏ bị niêm kín chứa hàng vạn cuộn văn bản. Năm 1907, nhà khảo cổ Aurel Stein mua lại nhiều cuộn, trong đó có một cuộn Kinh Kim Cương in, nay ở Thư viện Anh.

Cuộn kinh dài khoảng năm mét, gồm nhiều tờ giấy dán nối, mở đầu bằng một bức tranh khắc gỗ Đức Phật thuyết pháp giữa các đệ tử. Cuối cuộn có dòng ghi, đại ý: ngày 15 tháng 4 năm Hàm Thông thứ 9, Vương Giới kính cẩn làm ra để bố thí rộng rãi, vì song thân. Năm Hàm Thông thứ 9 ứng với năm 868. Nét khắc của cả chữ lẫn tranh đã rất thuần thục, cho thấy nghề in lúc đó không còn mới mà đã có một quá trình dài trước nó.

Điều đáng để ý: "người làm sách" ở đây là một người bình thường bỏ tiền ra in kinh cho cha mẹ, không phải triều đình. In ấn ở Đông Á ban đầu lớn lên nhờ lòng mộ đạo và nhu cầu lịch, sách bói, từ điển vần cho thi phú, trước khi nhà nước đứng ra in kinh điển.

Khi nhà nước in kinh điển

Thời Ngũ Đại, khoảng các năm 932–953, dưới sự chủ trì của Phùng Đạo, Quốc tử giám cho khắc in trọn bộ kinh điển Nho gia. Đến thời Tống, in ván gỗ phát triển rực rỡ: sách sử, sách thuốc, văn tập, đại tạng kinh Phật giáo với hàng vạn ván. Bản in đời Tống về sau thành món sưu tầm quý nhất của giới chơi sách Trung Hoa, vì chữ đẹp, giấy tốt, khắc kỹ.

Ở Triều Tiên, triều Cao Ly cho khắc Đại tạng kinh hai lần; bộ thứ hai, khắc vào thế kỷ 13, gồm hơn tám vạn ván gỗ nên quen gọi là Bát vạn Đại tạng kinh, nay vẫn được giữ ở chùa Hải Ấn. Ở Đại Việt, Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1299 vua Trần Anh Tông cho in sách về nghi thức đạo tràng Phật giáo ban hành trong nước, mốc sớm nhất trong sử Việt nhắc tới việc in.

Tất Thăng và chữ rời đất nung

Thẩm Quát, nhà bác học đời Tống, trong Mộng Khê bút đàm kể rằng vào niên hiệu Khánh Lịch (1041–1048), một người thường dân tên Tất Thăng làm ra cách in bằng chữ rời. Theo mô tả:

1. Lấy đất sét dẻo khắc chữ, mỗi chữ một con, mỏng như mép đồng tiền, rồi nung cho cứng.
2. Đặt một khay sắt, rải hỗn hợp nhựa thông, sáp và tro giấy.
3. Xếp chữ kín trong một khung sắt đặt lên khay, hơ lửa cho hỗn hợp chảy, rồi dùng tấm phẳng ép cho mặt chữ bằng nhau.
4. In xong, hơ nóng lần nữa, chữ rơi ra, dùng lại được.

Thẩm Quát ghi thêm hai chi tiết rất thực tế: Tất Thăng dùng hai khay luân phiên, một khay đang in thì khay kia xếp chữ; và chữ thường gặp như "chi", "dã" được làm hơn hai chục con. Ông cũng nhận xét in vài bản thì chưa thấy lợi, in hàng trăm hàng nghìn bản mới thấy nhanh. Không có cuốn sách nào in bằng chữ của Tất Thăng còn lại; hiểu biết của ta hoàn toàn dựa vào đoạn ghi chép này.

Về sau, khoảng cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14, Vương Trinh làm chữ rời bằng gỗ và mô tả trong Nông thư một bàn xoay tròn chia ô để thợ ngồi một chỗ lấy chữ. Nhà Thanh còn làm những bộ chữ rời gỗ, chữ đồng lớn để in sách cung đình.

Jikji năm 1377: chữ rời kim loại ở Triều Tiên

Triều Tiên là nơi chữ rời kim loại được dùng có hệ thống sớm nhất. Có ghi chép nói một bộ sách lễ nghi được in bằng chữ kim loại vào thế kỷ 13, nhưng không còn bản nào. Bằng chứng còn sờ được là cuốn gọi tắt là Jikji, tuyển tập lời dạy của các thiền sư do nhà sư Bạch Vân biên soạn, in tại chùa Hưng Đức ở Thanh Châu năm 1377. Bộ sách có hai quyển, nay chỉ còn quyển dưới, giữ ở Thư viện Quốc gia Pháp. Năm 2001, Jikji được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức Thế giới.

Năm 1403, triều Triều Tiên lập sở đúc chữ và đúc những bộ chữ đồng lớn để in sách cho nhà nước. Chữ được đúc bằng khuôn cát: khắc mẫu chữ bằng gỗ, ấn vào cát mịn, rót kim loại nóng chảy vào.

Vì sao Đông Á vẫn ưa ván khắc

Nếu chữ rời có từ thế kỷ 11, sao sách Trung Hoa, Việt Nam đến thế kỷ 19 phần lớn vẫn in ván gỗ? Các nhà nghiên cứu thường đưa ra mấy lý do:

• Số chữ quá lớn. Chữ Hán có hàng nghìn chữ thường dùng, mỗi chữ cần nhiều con. Làm và sắp xếp một bộ chữ rời tốn kém, tìm chữ chậm, trong khi bảng chữ Latin chỉ vài chục ký tự.
• Ván giữ được lâu. Khắc xong một bộ ván, cất đi, khi nào cần thì in thêm vài chục bản. Chữ rời thì in xong phải tháo ra; muốn in lại lại phải sắp từ đầu.
• Tranh và chữ trên cùng một ván. Ván khắc cho phép chữ và hình nằm chung, chữ thư pháp đẹp theo tay người viết mẫu.
• Không cần máy ép. In ván bằng tay với giấy mỏng, mềm của Đông Á rất nhanh; thợ lành nghề in được hàng nghìn tờ một ngày.

Còn câu hỏi Gutenberg có biết đến in ấn Đông Á hay không thì đến nay chưa có bằng chứng trực tiếp. Phần lớn nhà sử học coi hai bên phát triển độc lập, dù hàng hoá, giấy và tiền giấy in đã đi theo con đường tơ lụa sang phía tây từ trước.

Góc nhìn hôm nay: xem những cuốn sách in đầu tiên

Thư viện Anh đã số hoá toàn bộ cuộn Kinh Kim Cương 868, và Dự án Đôn Hoàng Quốc tế đưa lên mạng hàng vạn văn bản từ hang Mạc Cao. Ở Thanh Châu, Hàn Quốc, có Bảo tàng In ấn Cổ Thanh Châu dựng trên nền chùa Hưng Đức, nơi in Jikji. Ở Việt Nam, muốn xem tận mắt ván khắc và sách in ván, có thể đến khu lưu trữ Mộc bản triều Nguyễn ở Đà Lạt, hoặc chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Ninh (thuộc Bắc Giang cũ), nơi giữ kho ván kinh Phật.

Khi cầm một cuốn sách in ván cũ, thử để ý: chữ có cùng nét tay không, viền khung có đứt không, mỗi tờ có gấp đôi in một mặt không. Đó là những dấu hiệu của cả một nghìn năm in bằng gỗ.