Johannes Gutenberg, người thành Mainz (Đức), khoảng giữa thế kỷ 15 đã ghép thành một hệ thống in hoàn chỉnh: chữ rời kim loại đúc hàng loạt bằng khuôn tay, mực gốc dầu bám được trên kim loại, và máy ép trục vít. Sản phẩm nổi tiếng nhất của xưởng ông là cuốn Kinh thánh 42 dòng, hoàn thành khoảng năm 1454–1455. Ông không phải người đầu tiên in chữ rời trên thế giới, nhưng cách làm của ông lan khắp châu Âu chỉ trong vài chục năm và thay đổi cách con người làm ra sách.
Người thợ kim hoàn thành Mainz
Hiểu biết về đời Gutenberg chủ yếu đến từ giấy tờ kiện tụng, vay nợ, không phải từ sách vở ông để lại. Ông sinh ở Mainz khoảng năm 1400, trong một gia đình thị dân khá giả, có lẽ được học nghề liên quan đến kim loại, đúc tiền, mài đá quý. Những năm 1430 ông sống ở Strasbourg. Một vụ kiện năm 1439 với gia đình người cộng sự đã mất cho thấy ông đang điều hành một dự án bí mật có "máy ép", "khuôn" và chì; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là những thử nghiệm in đầu tiên, dù tài liệu không nói rõ.
Khoảng năm 1448 ông trở về Mainz, vay tiền của nhà buôn Johann Fust để dựng xưởng. Năm 1455, Fust kiện đòi nợ; một biên bản công chứng về vụ kiện còn giữ được. Theo cách hiểu phổ biến của giới nghiên cứu, sau vụ này phần lớn thiết bị và công việc in chuyển sang Fust cùng Peter Schöffer, một người làm việc trong xưởng. Gutenberg tiếp tục in ở quy mô nhỏ hơn. Năm 1465 tổng giám mục Mainz ban cho ông một danh hiệu kèm lương bổng. Ông mất năm 1468. Không có bức chân dung nào vẽ ông lúc sinh thời; mọi hình Gutenberg râu dài quen thuộc đều là tưởng tượng về sau.
Điều gì thật sự mới
Máy ép trục vít thì người châu Âu đã có từ lâu để ép nho, ép giấy. In ván gỗ cũng đã có ở châu Âu thời đó, dùng in tranh thánh, bài lá và vài cuốn sách mỏng. Cái mới của Gutenberg là kết hợp nhiều bộ phận thành một dây chuyền chạy được:
| Bộ phận | Cách làm | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Chày chữ | Khắc mỗi chữ cái nổi và ngược trên đầu một thanh thép | Mẫu gốc của mỗi ký tự, dùng được rất lâu |
| Khuôn mẹ | Đóng chày thép vào miếng đồng mềm, tạo chữ lõm | Từ một khuôn mẹ đúc ra hàng trăm con chữ giống hệt nhau |
| Khuôn tay | Khuôn hai nửa điều chỉnh được bề ngang, kẹp khuôn mẹ ở đáy | Đúc nhanh, mọi con chữ cùng chiều cao, chữ i hẹp chữ m rộng đều vừa |
| Hợp kim | Chủ yếu chì, thêm thiếc và antimon | Nóng chảy ở nhiệt độ thấp, nguội nhanh, đủ cứng để in nhiều lần |
| Mực dầu | Muội than trộn dầu lanh, gần với sơn của hoạ sĩ | Mực nước kiểu in ván chảy trên kim loại; mực dầu bám đều |
| Máy ép | Máy ép trục vít cải tiến, có bàn trượt đưa khuôn chữ ra vào | Ép đều cả trang, in được giấy dày châu Âu và da thuộc |
Trong số đó, khuôn tay thường được các nhà sử học coi là mắt xích then chốt. Nhờ nó, việc đúc chữ thành một nghề nhanh và chính xác, và một xưởng có thể có hàng chục nghìn con chữ để sắp nhiều trang cùng lúc. Nguyên lý chày, khuôn mẹ, khuôn đúc này được dùng gần như không đổi cho tới thế kỷ 19.
Kinh thánh 42 dòng
Bên cạnh Kinh thánh, xưởng Gutenberg in những ấn phẩm nhỏ: sách ngữ pháp Latin, lịch, và các tờ giấy xá tội năm 1454–1455 với chỗ trống để điền tên người mua. Những tờ in "việc vặt" ấy mới là nguồn thu đều đặn.
Cuốn Kinh thánh là dự án lớn. Mỗi trang có hai cột, phần lớn trang có 42 dòng nên giới nghiên cứu gọi là B42. Toàn bộ gồm hơn 1.200 trang, thường đóng thành hai tập lớn. Kiểu chữ là chữ gothic dày nét (textura), phỏng theo lối viết tay của sách lễ nghi. Để trang in trông giống sách chép đẹp, bộ chữ có khoảng 290 ký tự khác nhau: ngoài chữ hoa, chữ thường còn nhiều chữ ghép và chữ viết tắt có độ rộng khác nhau, giúp mỗi dòng dàn đều hai bên.
Người ta ước tính xưởng in khoảng 180 bản, phần lớn trên giấy, một phần trên da thuộc. Đến nay còn khoảng 49 bản, nhiều bản không trọn bộ. Một bức thư tháng 3 năm 1455 của Enea Silvio Piccolomini, người sau này là Giáo hoàng Piô II, kể rằng ở Frankfurt ông đã thấy những tay sách của cuốn Kinh thánh này, chữ rất sạch và đúng, "đọc không cần kính". Đó là một trong những nhân chứng sớm nhất về sản phẩm của Gutenberg.
Bản in ra chưa phải là sách hoàn chỉnh. Chữ hoa đầu chương, đề mục đỏ và hoa văn bên lề được người mua thuê hoạ sĩ vẽ tay, rồi tự mang đi đóng bìa. Vì vậy không có hai bản B42 nào trông giống hệt nhau.
Sau Gutenberg: Fust, Schöffer và cuộc lan toả
Năm 1457, Fust và Schöffer in cuốn Thánh vịnh Mainz, nổi tiếng vì in được chữ hoa hai màu và có dòng cuối sách ghi rõ ngày in, tên người in, kiểu lời cuối sách sau này thành lệ. Năm 1462, Mainz bị đánh chiếm trong một cuộc tranh chấp ngôi tổng giám mục; nhiều thợ in phải rời thành, mang nghề đi nơi khác.
Tốc độ lan toả rất nhanh. Máy in có mặt ở Ý giữa thập niên 1460, ở Paris năm 1470, ở Anh năm 1476 khi William Caxton dựng xưởng ở Westminster. Đến năm 1500, châu Âu đã có xưởng in ở hàng trăm thành phố; sách in trước năm 1501 được gọi chung là incunabula.
Tranh cãi về người phát minh
Ở Hà Lan từng có truyền thuyết rằng Laurens Janszoon Coster ở Haarlem in chữ rời trước Gutenberg; câu chuyện này xuất hiện muộn, đến thế kỷ 16 mới được kể, và không có bằng chứng vững. Còn so với Đông Á, chữ rời của Tất Thăng và sách Jikji của Triều Tiên có trước Gutenberg rất lâu. Cách nói chính xác là: Gutenberg không phát minh ra in ấn hay chữ rời, nhưng ông tạo ra hệ thống in chữ rời kim loại đầu tiên ở châu Âu và hệ thống ấy hợp đến mức được dùng gần bốn thế kỷ.
Máy in thay đổi cuốn sách thế nào
- Giống hệt nhau. Hàng trăm bản cùng một nội dung, cùng số trang. Người ở hai thành phố có thể chỉ cho nhau "trang này, dòng này".
- Sai thì sai đồng loạt, sửa thì sửa đồng loạt. Lỗi chép tay lẻ tẻ giảm, nhưng một lỗi sắp chữ lặp lại trên mọi bản. Nghề đọc soát bản in ra đời.
- Rẻ dần. Sách vẫn đắt so với thu nhập người thường suốt nhiều thế kỷ, nhưng rẻ hơn sách chép, và số sách lưu hành tăng vọt.
- Nghề mới. Thợ đúc chữ, thợ sắp chữ, thợ in, người bán sách, người biên tập trở thành nghề riêng.
Các nhà sử học vẫn bàn về mức ảnh hưởng của máy in tới Cải cách Tin Lành, Phục hưng hay khoa học hiện đại. Điều ít ai cãi là: từ cuối thế kỷ 15, ý tưởng có thể đi nhanh và xa hơn nhiều so với trước.
Góc nhìn hôm nay: xem Gutenberg ở đâu
Bảo tàng Gutenberg ở Mainz trưng bày bản B42 và có xưởng phục dựng, nơi người xem được xem đúc chữ và kéo máy ép như thế kỷ 15. Thư viện Anh, Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ và nhiều thư viện khác giữ bản B42; một số bản đã được số hoá trọn vẹn để xem trên mạng. Năm 2001, bản B42 của Thư viện Nhà nước Göttingen được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức Thế giới.
Một trò thú vị khi xem ảnh số: tìm một chữ cái lặp lại nhiều lần trên cùng trang và so sánh. Nếu thấy chúng giống hệt nhau đến từng vết xước nhỏ, đó là dấu của khuôn đúc, thứ không bàn tay người chép nào làm được. Sách nên đọc thêm: các công trình phổ thông về lịch sử in như The Printing Press as an Agent of Change của Elizabeth Eisenstein, hoặc những cuốn tiểu sử Gutenberg dựa trên tài liệu lưu trữ.
Câu hỏi thường gặp
Gutenberg phát minh máy in năm nào?
Không có một năm phát minh cụ thể. Gutenberg có lẽ thử nghiệm in ở Strasbourg cuối thập niên 1430, dựng xưởng ở Mainz khoảng năm 1448–1450, và hoàn thành Kinh thánh 42 dòng khoảng năm 1454–1455.
Gutenberg có phải người phát minh ra in ấn?
Không. Đông Á đã in ván gỗ từ thế kỷ 7–8, có chữ rời đất nung từ thế kỷ 11 và chữ rời kim loại ở Triều Tiên từ thế kỷ 13–14. Gutenberg tạo ra hệ thống in chữ rời kim loại đầu tiên ở châu Âu với khuôn đúc, mực dầu và máy ép.
Kinh thánh Gutenberg còn bao nhiêu bản?
Xưởng in ước tính khoảng 180 bản, trên giấy và da thuộc. Hiện còn khoảng 49 bản, nhiều bản không trọn bộ, nằm rải rác ở các thư viện, bảo tàng châu Âu, Mỹ và Nhật Bản.
Vì sao gọi là Kinh thánh 42 dòng?
Vì phần lớn trang của cuốn Kinh thánh này có hai cột, mỗi cột 42 dòng. Giới nghiên cứu viết tắt là B42 để phân biệt với một bản Kinh thánh in sớm khác có 36 dòng mỗi cột.
Chữ rời kim loại của Gutenberg làm bằng gì?
Chủ yếu là hợp kim chì với thiếc và antimon. Hợp kim này chảy ở nhiệt độ thấp, đúc nhanh, nguội không co nhiều và đủ cứng để in nhiều lần, và được dùng với ít thay đổi cho tới thời in chì thế kỷ 20.
