"Khu vườn những lối đi rẽ" là truyện ngắn Jorge Luis Borges in năm 1941, bề ngoài là truyện gián điệp thời Thế chiến thứ nhất, bên trong là ý tưởng về một cuốn tiểu thuyết mà mọi lựa chọn đều xảy ra cùng lúc, mỗi lựa chọn mở ra một nhánh thời gian. Truyện ra đời trước sách chọn lối gần bốn mươi năm, nhưng thường được những người làm văn chương siêu văn bản và truyện tương tác coi là tác phẩm tiên báo cho lối kể rẽ nhánh. Bài này đọc truyện từ góc đó: cấu trúc phân nhánh, chứ không bàn toàn bộ thế giới mê cung của Borges.
Tác phẩm ra đời thế nào
Borges (1899–1986) là nhà văn, nhà thơ Argentina, nổi tiếng với những truyện ngắn ngắn gọn nhưng chứa ý tưởng triết học lớn. Truyện có tên tiếng Tây Ban Nha El jardín de senderos que se bifurcan, là truyện chính trong tập cùng tên in ở Buenos Aires năm 1941. Ba năm sau, tập này được gộp vào cuốn Ficciones (Hư cấu, 1944), cuốn sách làm nên tên tuổi quốc tế của Borges. Ở tiếng Việt, tên truyện có vài cách dịch, phổ biến là "Khu vườn những lối đi rẽ" hoặc "Khu vườn có những lối đi rẽ đôi".
Chữ bifurcan trong tên truyện nghĩa là "chia đôi, rẽ làm hai". Đó cũng là hình ảnh trung tâm của truyện: mỗi lối đi đến một điểm thì tách thành hai, rồi lại tách nữa.
Cốt truyện tóm gọn
Truyện mở đầu bằng một chi tiết như trích từ sách sử: một cuộc tấn công của quân Anh năm 1916 bị hoãn lại. Sau đó là lời khai của Yu Tsun, một người Trung Quốc làm gián điệp cho Đức ở Anh. Yu Tsun biết mình sắp bị viên sĩ quan Richard Madden bắt, và anh phải tìm cách báo cho chỉ huy ở Berlin tên một thị trấn nơi quân Anh tập kết pháo.
Anh tra danh bạ, tìm đến nhà một người lạ tên Stephen Albert. Albert là nhà Hán học, và thật trùng hợp, ông đã dành nhiều năm nghiên cứu di cảo của Ts'ui Pên, chính cụ tổ của Yu Tsun. Ts'ui Pên từng bỏ chức quan để viết một cuốn tiểu thuyết và xây một mê cung. Người đời chỉ thấy một bản thảo hỗn độn, nhân vật chết ở chương này lại sống ở chương sau, và không ai tìm được mê cung.
Albert giải được câu đố: cuốn sách chính là mê cung. Đó không phải mê cung trong không gian mà là mê cung trong thời gian. Phần kết của truyện có một cú xoay mà người đọc nên tự gặp; chỉ cần biết rằng nó gắn chặt với tên của chính Stephen Albert.
Ý tưởng cốt lõi: chọn tất cả cùng lúc
Đoạn được trích dẫn nhiều nhất của truyện là lời giải thích của Albert. Ý chính có thể tóm lại như sau: trong mọi tiểu thuyết thường, khi nhân vật đứng trước nhiều khả năng, anh ta chọn một và loại bỏ các khả năng còn lại; còn trong cuốn sách của Ts'ui Pên, nhân vật chọn tất cả cùng một lúc. Mỗi lựa chọn sinh ra những tương lai khác nhau, và những tương lai ấy lại tiếp tục rẽ nhánh.
Albert minh hoạ bằng một tình huống: một người lạ gõ cửa, chủ nhà quyết định giết anh ta. Trong cuốn sách của Ts'ui Pên, có nhánh người lạ giết chủ nhà, có nhánh chủ nhà giết người lạ, có nhánh cả hai cùng sống, có nhánh cả hai cùng chết. Các nhánh đôi khi gặp lại nhau. Ở một nhánh, hai người là kẻ thù; ở nhánh khác, là bạn.
Thời gian như một mạng lưới
Từ đó Albert đi đến hình ảnh thời gian không phải một đường thẳng mà là một mạng lưới những thời gian song song, phân kỳ, hội tụ. Ông nhận xét Ts'ui Pên không tin vào một thời gian duy nhất. Đây là ý tưởng triết học, nhưng nó cũng là bản mô tả rất chính xác cấu trúc của một truyện phân nhánh: các nút, các nhánh, các điểm nhập lại.
Vì sao giới truyện tương tác coi đây là tác phẩm tiên báo
| Trong truyện của Borges | Trong truyện chọn lối và siêu văn bản sau này |
|---|---|
| Mỗi khả năng mở ra một nhánh thời gian | Mỗi lựa chọn dẫn tới một đoạn văn khác |
| Nhân vật chết ở chương này, sống ở chương khác | Mỗi nhánh có kết thúc riêng, kể cả kết thúc nhân vật chết |
| Các nhánh đôi khi hội tụ | Sơ đồ nhánh có điểm nhập lại để câu chuyện không phình vô hạn |
| Cuốn sách là một mê cung | Người đọc tự tìm đường qua văn bản |
| Bản thảo bị coi là hỗn độn | Đọc một nhánh không thấy được toàn cục, phải đọc lại hoặc vẽ sơ đồ |
Điểm khác quan trọng: Borges chỉ mô tả cuốn sách tưởng tượng đó, chứ không viết ra nó. Truyện "Khu vườn những lối đi rẽ" tự nó vẫn đọc theo một đường thẳng. Borges cho người đọc ý tưởng, còn việc biến ý tưởng thành văn bản thật có nhiều nhánh là việc của các thế hệ sau.
Trong cùng tập sách, Borges còn có truyện "Khảo sát tác phẩm của Herbert Quain", bàn về một nhà văn tưởng tượng có cuốn tiểu thuyết cấu trúc hình cây, một chương mở đầu dẫn tới nhiều phiên bản tiếp theo. Hai truyện cho thấy ý tưởng văn bản rẽ nhánh đã ám ảnh Borges từ đầu thập niên 1940.
Những người viết sau Borges
Khi văn chương siêu văn bản ra đời trên máy tính cuối thập niên 1980, nhiều tác giả và nhà nghiên cứu ở Mỹ đã nhắc đến truyện này như một điểm khởi đầu. Stuart Moulthrop, một trong những tác giả siêu văn bản thế hệ đầu, đặt tên tác phẩm năm 1991 của mình là Victory Garden (Khu vườn chiến thắng), và tác phẩm này thường được giới nghiên cứu đọc như một lời đối thoại với khu vườn của Borges. Trong các giáo trình về văn chương điện tử, truyện của Borges thường được xếp vào phần "tiền sử".
Truyện cũng hay được đặt cạnh cách diễn giải "đa thế giới" trong cơ học lượng tử do Hugh Everett đề xuất năm 1957, theo đó mọi khả năng của một phép đo đều xảy ra ở những nhánh vũ trụ khác nhau. Cần nói rõ đây là sự so sánh của người đọc đời sau. Borges viết truyện trước Everett mười sáu năm, và không có bằng chứng truyện đã ảnh hưởng tới vật lý học.
Đọc truyện thế nào cho thấm
- Đọc liền một mạch lần đầu, như đọc truyện gián điệp. Truyện ngắn, chỉ khoảng mươi trang, có nhịp hồi hộp thật sự.
- Đọc lại riêng đoạn hội thoại với Albert. Thử vẽ ra giấy tình huống người lạ gõ cửa với bốn nhánh mà Albert nêu.
- Để ý cú xoay cuối truyện: nó cho thấy chính Yu Tsun cũng đang đứng ở một điểm rẽ, và anh chọn một nhánh duy nhất trong vô số nhánh có thể.
- Đọc tiếp các truyện khác trong Hư cấu để thấy những ý tưởng cùng họ: thư viện vô tận, cuốn sách không có trang đầu trang cuối. Mê cung và thư viện trong truyện Borges là một đề tài lớn riêng, đáng tìm đọc thêm.
- Đọc kèm một cuốn sách chọn lối, rồi so sánh: Borges tưởng tượng một cuốn sách chứa mọi nhánh, còn sách chọn lối buộc người đọc chỉ đi một nhánh mỗi lần.
Góc nhìn hôm nay
Hơn tám mươi năm sau, câu hỏi của truyện vẫn còn nguyên: một câu chuyện có nhất thiết phải chọn một nhánh không? Phim tương tác, truyện siêu văn bản, tiểu thuyết thị giác đều là những cách trả lời khác nhau. Nhưng ở một nghĩa, chưa ai viết được cuốn sách của Ts'ui Pên, vì cuốn sách chứa mọi nhánh sẽ vô hạn. Mọi tác giả truyện phân nhánh đều phải chọn nhánh nào được viết ra và nhánh nào bỏ lại, đúng như Yu Tsun ở cuối truyện.
Câu hỏi thường gặp
Khu vườn những lối đi rẽ của Borges nói về gì?
Bề ngoài, truyện kể về Yu Tsun, gián điệp làm việc cho Đức ở Anh năm 1916, tìm cách gửi một thông tin trước khi bị bắt. Bên trong là ý tưởng về một cuốn tiểu thuyết – mê cung, nơi mọi lựa chọn đều xảy ra và mỗi lựa chọn mở một nhánh thời gian.
Khu vườn những lối đi rẽ in năm nào?
Truyện được in năm 1941 trong tập truyện cùng tên ở Buenos Aires. Năm 1944, tập này được gộp vào cuốn Ficciones (Hư cấu) của Borges.
Vì sao truyện của Borges liên quan đến truyện chọn lối?
Truyện mô tả một cuốn sách mà mỗi khả năng sinh ra một nhánh, các nhánh có khi hội tụ, rất giống sơ đồ của truyện phân nhánh. Vì vậy những người làm siêu văn bản và truyện tương tác thường coi đây là tác phẩm tiên báo, dù bản thân truyện vẫn đọc theo một đường thẳng.
Borges có viết truyện chọn lối không?
Không. Borges chỉ mô tả những cuốn sách rẽ nhánh tưởng tượng trong truyện của mình, như cuốn sách của Ts'ui Pên hay tiểu thuyết của Herbert Quain. Việc viết văn bản rẽ nhánh thật là việc của các tác giả về sau.
Truyện của Borges có liên quan tới thuyết đa thế giới không?
Hai ý tưởng giống nhau ở hình ảnh mọi khả năng đều xảy ra trên những nhánh khác nhau, nên hay được đặt cạnh nhau. Nhưng Borges viết năm 1941, trước đề xuất của Hugh Everett năm 1957, và đây chỉ là sự so sánh của người đọc đời sau.
