Truyện chọn lối là truyện mà người đọc quyết định hướng đi của câu chuyện: đến một đoạn, sách đưa ra hai ba phương án, mỗi phương án dẫn tới một trang khác, và mỗi lần đọc có thể ra một kết thúc khác. Dạng quen nhất là sách in có các đoạn đánh số kiểu "nếu bạn mở cửa, lật sang trang 42". Ngày nay truyện chọn lối còn sống trên màn hình dưới dạng siêu văn bản, tiểu thuyết thị giác và phim tương tác.
Một định nghĩa dễ nhớ
Truyện thông thường là một con đường: tác giả đã đi trước, người đọc đi theo từ trang đầu tới trang cuối. Truyện chọn lối là một tấm bản đồ: tác giả vẽ sẵn nhiều con đường, người đọc tự đi và chỉ thấy những đoạn nằm trên lối mình chọn. Một lần đọc thường chỉ chạm tới một phần nhỏ của cuốn sách. Muốn biết hết, người ta đọc lại.
Ba dấu hiệu nhận ra một truyện chọn lối:
- Có điểm rẽ: chỗ câu chuyện dừng lại và hỏi người đọc muốn làm gì.
- Lựa chọn làm đổi văn bản: chọn khác thì đọc đoạn khác, không chỉ là cảm nhận khác.
- Nhiều kết thúc: có kết vui, kết buồn, có khi kết rất sớm và rất đột ngột.
Cũng cần phân biệt với những cuốn sách "đọc theo thứ tự nào cũng được" như Nhảy lò cò của Julio Cortázar. Ở đó người đọc chọn thứ tự chương, nhưng không chọn hành động của nhân vật. Hai dạng là họ hàng gần, có chung tinh thần trao quyền cho người đọc, nhưng cách vận hành khác nhau.
Đọc một truyện chọn lối như thế nào
Cách đọc chuẩn rất đơn giản: đọc đoạn mở đầu, đến cuối đoạn chọn một phương án, nhảy tới số trang hoặc số đoạn ghi bên cạnh, rồi đọc tiếp. Phần lớn sách viết ở ngôi thứ hai, gọi người đọc là "bạn", để người đọc đứng vào vị trí nhân vật chính.
Vài mẹo của người đọc lâu năm:
- Kẹp ngón tay hoặc giấy nhớ ở điểm rẽ trước khi nhảy trang. Lỡ gặp kết thúc dở, có thể quay về. Có người coi đó là "ăn gian", có người coi là cách đọc bình thường, tuỳ gu.
- Đọc lần đầu cho thật: chọn theo cảm giác, chịu kết quả. Cảm giác hồi hộp của lần đầu không quay lại được.
- Lần sau đọc có hệ thống: ghi lại các nhánh đã đi, vẽ sơ đồ nhỏ ra giấy. Nhiều người thấy thú vị nhất chính là lúc nhìn ra hình dạng cả cuốn sách.
- Đọc chung: một người đọc to, cả nhóm biểu quyết ở điểm rẽ. Đây là cách đọc rất hợp với lớp học và gia đình có trẻ.
Các dạng chính của truyện chọn lối
| Dạng | Trông ra sao | Ví dụ tiêu biểu |
|---|---|---|
| Sách phiêu lưu chọn lối | Sách in, đoạn đánh số, ngôi thứ hai, nhiều kết thúc | Tủ sách Choose Your Own Adventure (từ 1979) |
| Sách phiêu lưu có xúc xắc | Như trên, thêm phiếu ghi chỉ số nhân vật và xúc xắc để quyết định thắng thua | Loạt Fighting Fantasy (từ 1982), Lone Wolf (từ 1984) |
| Văn chương siêu văn bản | Văn bản trên máy tính, bấm vào chữ để sang đoạn khác | afternoon, a story của Michael Joyce |
| Tiểu thuyết thị giác | Màn hình có tranh nhân vật, khung chữ thoại, thỉnh thoảng hiện lựa chọn | Phổ biến ở Nhật Bản từ thập niên 1990 |
| Phim tương tác | Phim dừng lại cho khán giả chọn cảnh tiếp theo | Kinoautomat (1967), Black Mirror: Bandersnatch (2018) |
| Kịch tương tác | Khán giả biểu quyết kết thúc vở diễn | Nhạc kịch The Mystery of Edwin Drood (1985) |
Mỗi dạng có lịch sử riêng, và phần lớn đều có bài riêng trong danh mục này. Điểm chung của chúng là cùng một câu hỏi: nếu người đọc được nắm tay lái thì câu chuyện còn là của ai?
Từ đâu mà có
Ý tưởng câu chuyện rẽ nhánh có trước sách chọn lối rất lâu. Năm 1941, Jorge Luis Borges viết truyện ngắn "Khu vườn những lối đi rẽ", trong đó có một cuốn tiểu thuyết tưởng tượng mà mọi khả năng đều xảy ra cùng lúc. Thập niên 1960, nhóm văn chương thử nghiệm OuLiPo ở Pháp thử nghiệm văn bản tổ hợp; Raymond Queneau năm 1967 viết một truyện ngắn mà người đọc trả lời câu hỏi có hay không để đi tiếp. Cũng trong những năm 1950–1960, sách giáo khoa "dạy học theo chương trình" ở Mỹ đã dùng cách rẽ nhánh: trả lời đúng thì sang trang này, sai thì sang trang kia để học lại.
Truyện chọn lối thành một dòng sách đại chúng cuối thập niên 1970, khi tủ sách Choose Your Own Adventure ra đời ở Mỹ, rồi bùng lên khắp thế giới nói tiếng Anh trong thập niên 1980. Từ thập niên 1990, khi máy tính cá nhân phổ biến, việc rẽ nhánh chuyển dần lên màn hình.
Vì sao người ta mê
Cảm giác mình có mặt trong truyện
Ngôi thứ hai và các lựa chọn khiến người đọc không đứng ngoài nhìn. Khi nhân vật rơi xuống vực vì "bạn" chọn đi lối tắt, cảm giác hơi khác so với khi đọc một nhân vật khác rơi xuống vực.
Sự tò mò về con đường không đi
Ai cũng từng tự hỏi "nếu hồi đó mình chọn khác thì sao". Truyện chọn lối cho phép trả lời câu hỏi đó, ít nhất trong trang sách. Đọc lại một cuốn để tìm kết thúc còn thiếu là thói quen rất phổ biến của người mê dòng này.
Lối vào cho người ngại đọc
Nhiều giáo viên và phụ huynh nhận thấy những em ngại sách dày lại chịu cầm một cuốn chọn lối, vì mỗi đoạn ngắn và luôn có việc để làm. Đây là quan sát phổ biến chứ không phải phép màu: có em thích, có em thấy rời rạc.
Giới hạn cần biết
Truyện chọn lối khó có độ sâu nhân vật như tiểu thuyết dài. Mỗi nhánh thường ngắn, vì tác giả phải chia số trang cho rất nhiều nhánh. Các kết thúc dở đôi khi đến quá đột ngột, kiểu "bạn bước lên cầu, cầu gãy, hết truyện". Và nếu lựa chọn không thật sự khác nhau, người đọc dễ thấy mình bị lừa. Những tác phẩm hay nhất của dòng này đều phải giải quyết các giới hạn đó bằng cách thiết kế nhánh khéo, chứ không chỉ thêm thật nhiều nhánh.
Bắt đầu đọc từ đâu
- Cho trẻ và người mới: một cuốn trong tủ sách Choose Your Own Adventure. Các tập đầu vẫn được tái bản bằng tiếng Anh, chữ đơn giản, hợp người đang học tiếng.
- Cho người thích thử thách: một cuốn Fighting Fantasy, chuẩn bị bút chì, tẩy và hai con xúc xắc.
- Cho người mê văn chương: đọc truyện ngắn của Borges trước, sau đó tìm Nhảy lò cò của Cortázar để thấy văn chương nghiêm túc đã dùng ý tưởng rẽ nhánh ra sao.
- Cho người muốn tự viết: thử viết một truyện mười đoạn trên giấy, mỗi đoạn hai lựa chọn. Chỉ sau vài trang sẽ thấy vì sao tác giả truyện chọn lối phải tính toán kỹ đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Truyện chọn lối là gì?
Truyện chọn lối là truyện cho người đọc quyết định hướng đi ở các điểm rẽ. Mỗi lựa chọn dẫn tới một đoạn khác, nên mỗi lần đọc có thể ra một diễn biến và kết thúc khác nhau.
Truyện chọn lối có từ khi nào?
Ý tưởng truyện rẽ nhánh xuất hiện trong văn chương từ giữa thế kỷ 20, như truyện của Borges năm 1941 và thử nghiệm của Raymond Queneau năm 1967. Dòng sách chọn lối đại chúng thì ra đời cuối thập niên 1970 với tủ sách Choose Your Own Adventure.
Truyện chọn lối khác tiểu thuyết thường thế nào?
Tiểu thuyết thường có một trình tự cố định do tác giả quyết định. Truyện chọn lối có nhiều nhánh, người đọc chọn lối đi và một lần đọc thường chỉ gặp một phần của cuốn sách.
Vì sao truyện chọn lối hay viết ở ngôi thứ hai?
Ngôi thứ hai gọi người đọc là "bạn", đặt người đọc vào vị trí nhân vật chính. Như vậy lựa chọn trở nên tự nhiên hơn, vì chính "bạn" là người quyết định mở cửa hay quay lui.
Đọc truyện chọn lối có giúp trẻ thích đọc hơn không?
Nhiều trẻ ngại sách dày lại hứng thú với truyện chọn lối vì đoạn ngắn và luôn có việc để quyết định. Tuy vậy không phải trẻ nào cũng thích; nên xem đây là một cửa vào thêm, không thay cho truyện thường.
