Sách phiêu lưu chọn lối thập niên 1980: Choose Your Own Adventure

Sách phiêu lưu chọn lối thập niên 1980 là những cuốn sách bỏ túi viết ở ngôi thứ hai, chia thành các đoạn đánh số, để người đọc tự quyết định hướng đi và gặp một trong nhiều kết thúc. Hai dòng nổi bật nhất là tủ sách Choose Your Own Adventure của Mỹ, ra mắt năm 1979, và loạt Fighting Fantasy của Anh, ra mắt năm 1982 với xúc xắc và phiếu ghi chỉ số. Chúng đã đưa truyện rẽ nhánh từ phòng thí nghiệm văn chương ra kệ sách thiếu nhi khắp thế giới nói tiếng Anh.

Câu chuyện kể trước giờ ngủ

Người được xem là cha đẻ của dòng sách này là Edward Packard, một luật sư người Mỹ. Theo lời ông kể trong nhiều cuộc phỏng vấn, ý tưởng đến khi ông kể chuyện cho các con trước giờ ngủ: đến đoạn bí, ông hỏi các con muốn nhân vật làm gì tiếp, và nhận ra các con hào hứng hơn hẳn khi được chọn.

Packard viết một bản thảo theo kiểu đó, nhưng nhiều năm không tìm được nhà xuất bản. Cuối cùng, cuốn Sugarcane Island được in năm 1976 bởi một nhà xuất bản nhỏ ở bang Vermont do R. A. Montgomery điều hành. Montgomery cũng viết theo cách này. Năm 1979, nhà xuất bản Bantam mua ý tưởng và khởi động tủ sách mang tên Choose Your Own Adventure, mở đầu bằng The Cave of Time (tạm dịch: Hang thời gian) của Packard, tiếp theo là Journey Under the Sea (tạm dịch: Chuyến lặn dưới biển) của Montgomery.

Choose Your Own Adventure trông như thế nào

Nếu cầm một cuốn của tủ sách này, có thể thấy ngay những đặc điểm làm nên "công thức":

• Trang mở đầu cảnh báo: dặn người đọc đừng đọc sách từ đầu tới cuối như thường, vì "bạn" mới là người quyết định.
• Ngôi thứ hai từ đầu đến cuối: "bạn" là thợ lặn, nhà thám hiểm, điệp viên, người du hành thời gian.
• Đoạn ngắn, chữ dễ: viết cho trẻ khoảng 8–12 tuổi, mỗi đoạn kết thúc bằng hai hoặc ba lựa chọn kèm số trang.
• Rất nhiều kết thúc: thường vài chục, phần lớn là kết thúc dở. Chữ "Hết" có thể đến chỉ sau vài trang.
• Tranh minh hoạ đen trắng rải rác, giúp người đọc nhỏ tuổi hình dung cảnh.

Tủ sách chạy liên tục ở Bantam tới cuối thập niên 1990 với gần 200 cuốn chính, chưa kể các loạt phụ cho trẻ nhỏ hơn. Sau đó Montgomery lập công ty riêng, giành lại thương hiệu và tái bản nhiều cuốn từ giữa thập niên 2000. Các tập đầu vì vậy vẫn còn tìm được bằng tiếng Anh.

Fighting Fantasy: thêm xúc xắc và phiếu nhân vật

Ở Anh, năm 1982, Steve Jackson và Ian Livingstone cho ra mắt The Warlock of Firetop Mountain (tạm dịch: Phù thuỷ núi Đỉnh Lửa) qua nhà Puffin, thương hiệu sách thiếu nhi của Penguin. Cuốn sách có 400 đoạn đánh số, và khác Choose Your Own Adventure ở chỗ người đọc phải ghi một phiếu nhân vật với ba chỉ số: Kỹ năng, Sức bền và May mắn. Gặp quái vật thì gieo xúc xắc để biết thắng thua, nhặt được vàng, chìa khoá, thuốc hồi sức thì ghi vào phiếu.

Cách làm này khiến lựa chọn không còn là chuyện rẽ trái hay rẽ phải đơn thuần: thiếu một chiếc chìa khoá nhặt từ 200 đoạn trước có thể khiến người đọc kẹt ở cánh cửa cuối cùng. Loạt Fighting Fantasy kéo dài hàng chục cuốn, được dịch ra nhiều thứ tiếng. Năm 1984, Joe Dever mở loạt Lone Wolf (Sói Đơn Độc) với Flight from the Dark, nổi tiếng vì các cuốn nối nhau thành một câu chuyện dài, nhân vật mang theo kỹ năng từ cuốn trước sang cuốn sau.

So sánh hai dòng sách

Thời hoàng kim và cơn thoái trào

Đầu và giữa thập niên 1980 là thời các tủ sách chọn lối tràn ngập kệ sách thiếu nhi ở Mỹ và Anh. Ngoài hai dòng trên còn rất nhiều loạt khác ăn theo, có loạt gắn với phim và nhân vật nổi tiếng, có loạt dành cho trẻ nhỏ mới tập đọc. Choose Your Own Adventure được nhà giữ bản quyền công bố là đã bán hàng trăm triệu bản qua nhiều thập kỷ.

Từ cuối thập niên 1980, dòng sách này yếu dần. Lý do thường được nhắc là máy tính gia đình và màn hình làm được việc rẽ nhánh, ghi chỉ số tự động, còn sách giấy thì không. Thị trường cũng bão hoà vì quá nhiều loạt na ná nhau. Đến thập niên 1990, chỉ còn vài loạt trụ lại.

Vì sao những cuốn sách này vẫn được nhắc

Thế hệ người đọc lớn lên với nó

Nhiều nhà văn, biên kịch và người làm truyện tương tác ở Anh, Mỹ kể lại rằng họ lần đầu thấy câu chuyện có thể có nhiều lối đi là qua những cuốn sách bỏ túi này. Bộ phim tương tác Black Mirror: Bandersnatch (2018) lấy bối cảnh năm 1984 và lấy chính một cuốn sách chọn lối làm trung tâm cốt truyện, như một lời chào thế hệ đó.

Một bài học về kỹ thuật viết

Khi phân tích sơ đồ các cuốn đầu, người ta thấy chúng thường là hình cây thuần: nhánh nào đi luôn nhánh đó, không gặp lại nhau. Cách này cho rất nhiều kết thúc nhưng mỗi nhánh rất ngắn. Các cuốn về sau, nhất là Fighting Fantasy, cho nhánh nhập lại để câu chuyện dài hơn. Hai lối nghĩ đó đến nay vẫn là hai cực mà người viết truyện phân nhánh phải cân nhắc.

Một lối vào việc đọc

Nhiều thủ thư và giáo viên từng làm việc thời đó nhớ lại các tủ sách chọn lối là thứ trẻ tranh nhau mượn. Với những em đọc chậm, mỗi đoạn ngắn và mỗi lựa chọn là một phần thưởng nhỏ giữ các em ở lại với trang sách.

Đọc lại hôm nay

• Bắt đầu bằng The Cave of Time nếu muốn hiểu dòng sách từ gốc. Sách mỏng, đọc một buổi tối là đi được vài nhánh.
• Thử The Warlock of Firetop Mountain nếu thích thử thách; chuẩn bị bút chì, tẩy và hai con xúc xắc. Đừng nản nếu thất bại vài lần đầu, đó là thiết kế của sách.
• Vẽ sơ đồ cuốn mình đọc: mỗi đoạn một chấm, mỗi lựa chọn một mũi tên. Sơ đồ cho thấy tác giả đã giấu kết thúc đẹp ở đâu.
• Đọc cùng con: bố mẹ đọc to, con chọn. Sách chọn lối rất hợp cho giờ đọc chung vì trẻ luôn có phần việc.
• Tìm ở thư viện: nhiều thư viện có góc sách ngoại văn thiếu nhi, nơi những cuốn này hay nằm lẫn trong kệ sách bỏ túi.