Nhảy lò cò (Rayuela, 1963) của Julio Cortázar là cuốn tiểu thuyết 155 chương có thể đọc theo ít nhất hai cách: đọc thẳng từ chương 1 đến chương 56 rồi dừng, hoặc bắt đầu từ chương 73 và nhảy theo một bảng chỉ dẫn do tác giả soạn sẵn. Nó là ví dụ nổi tiếng nhất của dòng tiểu thuyết "đọc theo nhiều thứ tự", nơi người đọc không chọn hành động của nhân vật mà chọn trình tự các mảnh văn bản. Cùng họ với nó còn có tiểu thuyết đóng hộp, tiểu thuyết rời trang và tập thơ tổ hợp trăm nghìn tỉ bài.
Cortázar và cuốn sách
Julio Cortázar (1914–1984) sinh ở Brussels trong một gia đình Argentina, lớn lên ở Buenos Aires, và từ năm 1951 sống chủ yếu ở Paris. Ông là một trong những gương mặt chính của thế hệ văn học Mỹ Latinh bùng nổ ra thế giới trong thập niên 1960, cùng thời với Gabriel García Márquez, Carlos Fuentes, Mario Vargas Llosa. Rayuela in ở Buenos Aires năm 1963.
Tên sách là tên kiểu nhảy ô trên vỉa hè của trẻ em, ở Việt Nam gọi là nhảy lò cò: vẽ các ô đánh số từ "Đất" tới "Trời", ném hòn sỏi rồi nhảy theo. Hình ảnh này chạy suốt cuốn sách, vừa là cách đọc (nhảy từ chương này sang chương khác), vừa là ẩn dụ cho việc nhân vật chính loay hoay tìm "ô Trời" của đời mình.
Bảng chỉ dẫn ở đầu sách
Ngay trang đầu, Cortázar đặt một "bảng chỉ dẫn". Ý chính: cuốn sách này là nhiều cuốn sách, nhưng trước hết là hai.
- Cuốn thứ nhất đọc theo lối thường, từ chương 1 đến hết chương 56, chỗ có ba ngôi sao đánh dấu. Người đọc có thể bỏ qua phần còn lại mà không tiếc gì.
- Cuốn thứ hai bắt đầu từ chương 73, rồi đi theo con số in ở cuối mỗi chương. Thứ tự mở đầu là 73, 1, 2, 116, 3, 84, 4, 71, 5… chen các chương cuối sách vào giữa các chương đầu.
Theo lối đọc thứ hai, gần như mọi chương đều được đọc, nhưng cuối cùng chuỗi số dẫn người đọc nhảy qua nhảy lại giữa chương 58 và chương 131, không bao giờ dừng. Cuốn sách kết thúc bằng một vòng lặp. Người đọc phải tự quyết định khi nào gấp sách lại, cũng như phải tự quyết định số phận nhân vật ở đoạn kết bỏ ngỏ.
Ba phần của cuốn sách
| Phần | Chương | Nội dung chính |
|---|---|---|
| "Từ phía bên kia" | 1–36 | Paris: Horacio Oliveira, một người Argentina trí thức và bất an, mối tình với La Maga, những đêm nghe nhạc jazz và tranh luận triết học với nhóm bạn gọi là Câu lạc bộ Con Rắn |
| "Từ phía bên này" | 37–56 | Buenos Aires: Oliveira trở về, sống cạnh vợ chồng người bạn cũ, làm ở rạp xiếc rồi ở một bệnh viện tâm thần |
| "Từ những phía khác" | 57–155 | Các "chương có thể bỏ qua": ghi chép, trích dẫn, mẩu báo, suy nghĩ của nhà văn tưởng tượng Morelli về chính việc viết tiểu thuyết |
Phần thứ ba là chìa khoá. Morelli, một nhân vật nhà văn già, mơ về một kiểu tiểu thuyết bắt người đọc phải tham gia, phải tự lắp ghép, thay vì nằm yên nhận câu chuyện. Cortázar gọi kiểu người đọc thụ động là "người đọc giống cái" (lector hembra), một cách gọi về sau bị phê phán nhiều vì mang định kiến giới. Ý ông muốn nói là sự đối lập giữa đọc thụ động và đọc như người cùng làm ra cuốn sách.
Nhảy lò cò khác truyện chọn lối ở chỗ nào
| Tiêu chí | Truyện chọn lối | Nhảy lò cò |
|---|---|---|
| Người đọc chọn gì | Hành động của nhân vật | Thứ tự đọc các chương |
| Đổi lựa chọn thì | Đọc đoạn văn khác, gặp kết thúc khác | Đọc gần như cùng các đoạn, theo trật tự khác, nên hiểu khác |
| Ai soạn các lối | Tác giả soạn từng điểm rẽ | Tác giả soạn hai lối, còn lại để mở |
| Mục đích chính | Hồi hộp, thử nhiều kết thúc | Thử thách cách đọc tiểu thuyết, bắt người đọc tham gia lắp ghép ý nghĩa |
Có thể nói truyện chọn lối hỏi "chuyện gì sẽ xảy ra nếu…", còn Nhảy lò cò hỏi "câu chuyện sẽ có nghĩa gì nếu đọc theo trật tự khác". Một chương ghi chép của Morelli đặt ngay sau một cảnh tình yêu sẽ khiến cảnh ấy đọc lên hoàn toàn khác.
Họ hàng của Nhảy lò cò
Trăm nghìn tỉ bài thơ
Năm 1961, Raymond Queneau, người cùng sáng lập nhóm OuLiPo ở Pháp, in Cent mille milliards de poèmes (Trăm nghìn tỉ bài thơ): mười bài sonnet mười bốn câu, mỗi câu in trên một dải giấy cắt rời. Lật từng dải, người đọc ghép được 10 mũ 14, tức một trăm nghìn tỉ bài thơ khác nhau, câu nào cũng đúng vần đúng nhịp. Queneau đùa rằng đọc hết sẽ mất hàng trăm triệu năm.
Tiểu thuyết rời trang
Năm 1962, Marc Saporta ở Pháp in Composition No. 1, khoảng 150 trang không đóng gáy, đựng trong hộp. Người đọc được mời xáo như xáo bài rồi đọc theo thứ tự rút ra. Mỗi lần xáo là một câu chuyện với trình tự nhân quả khác.
Tiểu thuyết đóng hộp
Năm 1969, nhà văn Anh B. S. Johnson in The Unfortunates: 27 tập nhỏ đựng trong một chiếc hộp, chỉ tập đầu và tập cuối được đánh dấu cố định, phần giữa đọc theo thứ tự nào cũng được. Cuốn sách kể về một phóng viên thể thao đi đưa tin ở một thành phố và chợt nhớ lại người bạn đã mất vì ung thư; ký ức vốn không đến theo thứ tự, nên cuốn sách cũng không.
Từ điển làm tiểu thuyết
Năm 1984, Milorad Pavić, nhà văn Serbia, in Từ điển Khazar, một tiểu thuyết viết dưới dạng ba cuốn từ điển của ba tôn giáo về cùng một dân tộc đã biến mất. Người đọc tra qua lại giữa các mục từ theo ý mình. Sách có hai bản "đực" và "cái", khác nhau đúng một đoạn văn.
Đọc Nhảy lò cò thế nào cho người mới
- Lần đầu đọc theo lối thứ nhất, chương 1 đến 56. Đây đã là một tiểu thuyết trọn vẹn về tình yêu, sự lạc lõng và việc tìm ý nghĩa sống.
- Chuẩn bị một dải giấy ghi chuỗi số nếu đọc theo lối thứ hai, vì rất dễ lạc. Kẹp hai thẻ đánh dấu: một ở bảng chỉ dẫn, một ở chương đang đọc.
- Đừng cố hiểu hết các chương Morelli ngay. Có chương chỉ là trích báo, có chương là suy nghĩ rời. Chúng phát sáng khi nằm cạnh một cảnh truyện.
- Nghe jazz khi đọc phần Paris. Nhân vật nghe nhạc của Louis Armstrong, Bessie Smith và nhiều tên tuổi khác; nghe theo sẽ thấy không khí những đêm trong căn phòng chật ở Paris.
- Đọc truyện ngắn của Cortázar trước nếu thấy tiểu thuyết quá dày. Nhiều truyện ngắn của ông đã có bản dịch tiếng Việt và cho thấy rõ lối viết trộn đời thường với kỳ lạ của ông.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay, khi đọc trên màn hình là chuyện thường, việc nhảy qua lại giữa các mảnh văn bản không còn lạ. Siêu văn bản, các trang wiki, thậm chí cách người ta lướt mạng đều là những kiểu "nhảy lò cò". Nhưng Rayuela vẫn khác ở một điểm: mỗi thứ tự đọc là một lựa chọn có chủ ý của tác giả, và mỗi thứ tự đều được tính để tạo ra một ý nghĩa. Đó là bài học cho bất kỳ ai muốn làm văn chương rẽ nhánh: tự do của người đọc chỉ có giá trị khi tác giả đã chuẩn bị kỹ cho nó.
Câu hỏi thường gặp
Nhảy lò cò của Cortázar đọc thế nào?
Sách có bảng chỉ dẫn ở đầu, gợi ý hai cách đọc chính. Cách thứ nhất là đọc thẳng từ chương 1 đến chương 56; cách thứ hai bắt đầu từ chương 73 rồi nhảy theo số in cuối mỗi chương, xen các chương phụ vào giữa.
Rayuela có bao nhiêu chương?
Rayuela có 155 chương, chia ba phần: phần ở Paris, phần ở Buenos Aires và phần "những chương có thể bỏ qua" từ chương 57 đến 155.
Nhảy lò cò có phải truyện chọn lối không?
Không hẳn. Người đọc Nhảy lò cò chọn thứ tự đọc các chương, chứ không chọn hành động của nhân vật như trong truyện chọn lối. Hai dạng gần nhau ở tinh thần trao quyền cho người đọc.
Vì sao Cortázar đặt tên sách là Nhảy lò cò?
Rayuela là tên kiểu nhảy ô quen thuộc của trẻ em, đi từ ô "Đất" tới ô "Trời". Hình ảnh này vừa gợi cách đọc nhảy từ chương này sang chương khác, vừa là ẩn dụ cho việc nhân vật chính tìm ý nghĩa đời mình.
Có những tiểu thuyết nào đọc theo thứ tự tuỳ ý?
Ngoài Rayuela còn có Composition No. 1 của Marc Saporta (1962) gồm các trang rời, The Unfortunates của B. S. Johnson (1969) đựng trong hộp, và Từ điển Khazar của Milorad Pavić (1984) viết dưới dạng từ điển.
