Văn chương siêu văn bản là truyện, thơ viết để đọc trên máy tính, chia thành nhiều mảnh nối với nhau bằng liên kết; người đọc bấm vào một chữ hay một câu để sang mảnh khác, nên mỗi người đi một lối riêng qua văn bản. Dòng văn chương này hình thành ở Mỹ cuối thập niên 1980, với tác phẩm tiêu biểu là afternoon, a story của Michael Joyce. Khác sách chọn lối, siêu văn bản văn chương thường không hỏi "bạn muốn làm gì", mà để người đọc lạc vào một mạng lưới ký ức, ý nghĩ và giọng kể.
Chữ "siêu văn bản" từ đâu ra
Năm 1945, kỹ sư người Mỹ Vannevar Bush viết bài "As We May Think" (Như chúng ta có thể nghĩ), mô tả một cỗ máy tưởng tượng gọi là memex: một chiếc bàn chứa tài liệu vi phim, cho phép người dùng nối các tài liệu với nhau thành "vệt" theo dòng suy nghĩ của mình. Đó chưa phải máy tính, nhưng là ý tưởng văn bản được nối theo liên tưởng chứ không theo thứ tự trang.
Giữa thập niên 1960, Ted Nelson đặt ra chữ hypertext (siêu văn bản) để gọi kiểu văn bản không tuần tự, rẽ nhánh, cho người đọc chọn lối trên màn hình. Nhiều thập kỷ sau, chính các trang web mà ta đọc hằng ngày đều là siêu văn bản. Nhưng trước khi web phổ biến, đã có một nhóm nhà văn và nhà nghiên cứu thử dùng siêu văn bản để làm văn chương.
afternoon, a story và thế hệ Storyspace
Cuối thập niên 1980, nhà văn Michael Joyce cùng nhà nghiên cứu Jay David Bolter phát triển Storyspace, một phần mềm cho phép viết các mảnh văn bản (gọi là "lexia" hay "nút") và nối chúng bằng liên kết. Joyce dùng nó để viết afternoon, a story, giới thiệu tại một hội nghị chuyên ngành về siêu văn bản năm 1987, rồi được nhà xuất bản Eastgate Systems phát hành trên đĩa mềm năm 1990.
Truyện xoay quanh Peter, một người đàn ông vừa ly hôn. Buổi sáng, anh thấy một vụ tai nạn trên đường và sợ rằng người bị nạn có thể là vợ cũ và con trai mình. Cả buổi chiều, anh gọi điện, hỏi han, nhớ lại, lảng tránh. Người đọc đi qua hơn năm trăm mảnh văn bản; tuỳ lối đi, có người đọc mãi không biết được chuyện gì đã xảy ra, có người tìm ra một mảnh khiến cả câu chuyện đổi nghĩa.
"Những chữ chịu nhường"
Điểm lạ của afternoon là liên kết thường không được đánh dấu. Joyce mời người đọc bấm vào bất kỳ chữ nào có vẻ "chịu nhường" (theo cách ông gọi, words that yield), để xem nó có dẫn đi đâu không. Có chữ dẫn sang mảnh khác, có chữ chỉ đưa tới mảnh kế tiếp mặc định. Người đọc không bao giờ chắc mình đã đọc hết, và đó là chủ ý.
Sau Joyce, Eastgate in thêm nhiều tác phẩm cùng dòng. Victory Garden (1991) của Stuart Moulthrop đặt các mảnh đời sinh viên đại học cạnh thời sự chiến tranh vùng Vịnh. Patchwork Girl (1995) của Shelley Jackson khâu ghép văn bản như khâu ghép cơ thể, viết lại câu chuyện Frankenstein của Mary Shelley từ góc nhìn một nhân vật nữ được tạo ra từ nhiều mảnh.
Siêu văn bản khác sách chọn lối thế nào
| Tiêu chí | Sách chọn lối | Văn chương siêu văn bản |
|---|---|---|
| Nơi đọc | Sách in | Màn hình máy tính |
| Kiểu lựa chọn | Câu hỏi rõ ràng: "nếu bạn đi tiếp, sang trang 30" | Bấm vào chữ, liên kết có khi được giấu |
| Giọng kể | Thường ngôi thứ hai, người đọc là nhân vật chính | Đủ loại, thường nhiều giọng đan xen |
| Mục tiêu | Tìm kết thúc, thoát hiểm, thắng | Lần ra ý nghĩa, ghép các mảnh, có khi không có kết thúc |
| Người đọc chính | Thiếu nhi, thiếu niên | Người đọc văn chương, giới đại học |
| Cảm giác | Hồi hộp, muốn thử mọi lối | Lạc lối có chủ ý, chậm, nhiều suy tư |
Niềm hy vọng lớn và những tranh luận
Đầu thập niên 1990, siêu văn bản được nhiều người trong giới đại học Mỹ đón như tương lai của văn chương. Năm 1992, nhà văn Robert Coover viết bài "The End of Books" (Hồi kết của sách) trên tờ The New York Times Book Review, bàn về việc siêu văn bản có thể giải phóng người đọc khỏi trật tự tuyến tính của trang in. Bài viết gây tranh luận rộng, và tên bài thường bị hiểu như lời tiên đoán sách in sẽ chết.
Ba mươi năm sau, sách in vẫn còn, còn văn chương siêu văn bản theo kiểu Eastgate vẫn là một dòng nhỏ. Các lý do thường được nêu:
- Đọc lâu trên màn hình mệt hơn, nhất là màn hình thập niên 1990.
- Cảm giác lạc lối hấp dẫn với người đọc chuyên, nhưng làm nhiều người đọc phổ thông bỏ cuộc.
- Phát hành trên đĩa, bán riêng, khó đến được với người đọc rộng rãi.
- Web xuất hiện và biến liên kết thành thứ bình thường, không còn mới lạ.
Nỗi lo lớn nhất: tác phẩm biến mất
Văn chương điện tử có một vấn đề mà sách giấy ít gặp: lỗi thời kỹ thuật. Nhiều tác phẩm thập niên 1990 nằm trên đĩa mềm, chạy bằng phần mềm chỉ hoạt động trên hệ điều hành cũ. Máy tính đổi, phần mềm không được cập nhật, tác phẩm không mở được nữa. Một cuốn sách in năm 1990 vẫn đọc được hôm nay; một đĩa mềm năm 1990 thì không chắc.
Vì vậy, năm 1999, Tổ chức Văn chương Điện tử (Electronic Literature Organization) được lập ở Mỹ để hỗ trợ việc viết, đọc và lưu giữ dòng văn chương này. Tổ chức đã phát hành nhiều tuyển tập văn chương điện tử đọc được trực tuyến, kèm lời giới thiệu cho từng tác phẩm. Một số tác phẩm kinh điển cũng được tái bản cho máy tính hiện đại. Các thư viện và đại học ở nhiều nước có dự án lưu trữ máy cũ để đọc được những đĩa xưa.
Siêu văn bản hôm nay
Tinh thần siêu văn bản không mất đi mà đổi hình. Từ cuối thập niên 2000, các công cụ miễn phí, mã nguồn mở như Twine (ra đời năm 2009) cho phép bất kỳ ai viết truyện liên kết và xuất ra một tệp đọc được trên trình duyệt, không cần biết lập trình. Một cộng đồng lớn người viết nghiệp dư, sinh viên, nghệ sĩ đã dùng chúng để viết truyện rất riêng tư: nhật ký, ký ức gia đình, trải nghiệm bệnh tật, những câu chuyện khó kể theo lối thẳng.
Ở các trường đại học, văn chương điện tử đã thành một đề tài nghiên cứu, có môn học, hội thảo, tạp chí riêng. Ở Việt Nam, đề tài này còn mới; người quan tâm có thể bắt đầu từ các tuyển tập trực tuyến của Tổ chức Văn chương Điện tử, nơi nhiều tác phẩm vẫn mở được trên trình duyệt.
Đọc một tác phẩm siêu văn bản thế nào
- Dành thời gian và kiên nhẫn: không đọc lướt như đọc web. Mỗi mảnh nên đọc chậm như đọc thơ.
- Chấp nhận lạc lối: đọc siêu văn bản giống đi dạo trong khu phố lạ. Lạc là một phần của trải nghiệm.
- Để ý những mảnh lặp lại: cùng một đoạn văn gặp lại sau khi đã biết thêm điều gì đó thường đọc lên rất khác.
- Ghi lại lối đi: một cuốn sổ nhỏ ghi tên các mảnh giúp nhìn ra cấu trúc.
- Đọc kèm lời giới thiệu: với văn chương điện tử, lời giới thiệu của người tuyển chọn thường giúp nhiều hơn so với văn chương in.
Câu hỏi thường gặp
Văn chương siêu văn bản là gì?
Đó là truyện, thơ viết để đọc trên máy tính, gồm nhiều mảnh văn bản nối nhau bằng liên kết. Người đọc bấm vào chữ để chuyển sang mảnh khác, nên mỗi người đi một lối riêng và có thể hiểu câu chuyện theo cách khác nhau.
afternoon, a story là gì?
Đây là tác phẩm siêu văn bản của nhà văn Mỹ Michael Joyce, giới thiệu năm 1987 và phát hành năm 1990, viết bằng phần mềm Storyspace. Nó thường được coi là tác phẩm kinh điển đầu tiên của văn chương siêu văn bản.
Ai đặt ra từ siêu văn bản?
Chữ hypertext do Ted Nelson đặt ra giữa thập niên 1960. Ý tưởng văn bản nối theo liên tưởng có trước đó, trong bài viết năm 1945 của Vannevar Bush về cỗ máy memex.
Siêu văn bản khác truyện chọn lối thế nào?
Truyện chọn lối thường đặt câu hỏi rõ ràng về hành động của nhân vật và hướng tới các kết thúc. Siêu văn bản văn chương dùng liên kết, có khi giấu liên kết, để người đọc lần theo ký ức và ý nghĩ, nhiều khi không có kết thúc rõ.
Vì sao nhiều tác phẩm siêu văn bản cũ không đọc được nữa?
Nhiều tác phẩm thập niên 1990 nằm trên đĩa mềm và chạy bằng phần mềm chỉ hoạt động trên máy tính đời cũ. Khi phần cứng và hệ điều hành thay đổi, tác phẩm không mở được, nên cần các dự án lưu trữ và tái bản.
