"Cả thành phố đọc chung một cuốn sách" là mô hình khuyến đọc trong đó một thư viện hay một cộng đồng chọn một cuốn sách duy nhất, mời mọi người dân cùng đọc trong vài tuần, rồi tổ chức thảo luận, gặp tác giả, chiếu phim, triển lãm quanh cuốn ấy. Mô hình bắt đầu ở Seattle (Mỹ) năm 1998 với tên "If All of Seattle Read the Same Book", lan sang Chicago năm 2001 với tên One Book, One Chicago, rồi đến hàng trăm thành phố khác. Ý tưởng cốt lõi rất giản dị: khi người lạ đã đọc cùng một cuốn, họ có chuyện để nói với nhau.
Bắt đầu từ Seattle năm 1998
Năm 1998, Trung tâm Sách bang Washington đặt tại Thư viện Công cộng Seattle, do thủ thư Nancy Pearl điều hành, mời người dân cả thành phố cùng đọc một cuốn tiểu thuyết: The Sweet Hereafter của Russell Banks. Chương trình có các buổi thảo luận ở thư viện, và tác giả đến thành phố gặp người đọc. Tên gọi ban đầu là một câu giả định: "Nếu cả Seattle cùng đọc một cuốn sách".
Nancy Pearl về sau trở thành một trong những thủ thư nổi tiếng nhất nước Mỹ nhờ những danh sách gợi ý sách. Nhưng đóng góp lâu dài nhất của bà có lẽ là cho thấy thư viện có thể làm nhiều hơn việc cho mượn sách: thư viện có thể tạo ra một cuộc trò chuyện chung cho cả thành phố.
Chicago và làn sóng lan rộng
Mùa thu năm 2001, Thư viện Công cộng Chicago khởi động One Book, One Chicago với cuốn Giết con chim nhại (To Kill a Mockingbird) của Harper Lee. Quy mô của một thành phố lớn khiến mô hình được chú ý trên khắp nước Mỹ. Sau đó, rất nhiều thành phố, tiểu bang, trường đại học làm theo, mỗi nơi đặt một tên riêng.
| Thời gian | Mốc |
|---|---|
| 1998 | Seattle: "If All of Seattle Read the Same Book", cuốn đầu tiên là The Sweet Hereafter của Russell Banks |
| 2001 | Chicago: One Book, One Chicago, bắt đầu với To Kill a Mockingbird của Harper Lee |
| Đầu thập niên 2000 | Mô hình lan ra nhiều thành phố Mỹ, Canada, Anh, Úc; nhiều trường đại học chọn "một cuốn sách chung" cho sinh viên năm nhất |
| Giữa thập niên 2000 | Quỹ Quốc gia về Nghệ thuật của Mỹ (NEA) lập chương trình The Big Read, hỗ trợ các cộng đồng tổ chức đọc chung |
Ở Canada, đài CBC có chương trình Canada Reads từ đầu thập niên 2000, theo hình thức khác: vài người nổi tiếng mỗi người bảo vệ một cuốn sách, tranh luận và loại dần, cuốn còn lại được gợi ý cho cả nước cùng đọc.
Một chương trình đọc chung chạy thế nào
- Chọn sách. Một hội đồng gồm thủ thư, giáo viên, người đọc chọn từ danh sách đề cử, có nơi cho người dân bỏ phiếu.
- Chuẩn bị đủ bản. Thư viện bổ sung nhiều bản in, bản chữ lớn cho người cao tuổi, sách nói, sách điện tử để ai cũng có thể mượn.
- Soạn tài liệu thảo luận. Một tờ câu hỏi gợi ý, vài thông tin về tác giả và bối cảnh, để bất kỳ nhóm nào cũng tự tổ chức được.
- Lan ra khắp nơi. Buổi thảo luận ở thư viện, quán cà phê, trường học, nhà dưỡng lão.
- Hoạt động quanh cuốn sách. Chiếu phim chuyển thể, triển lãm về thời kỳ trong sách, buổi đọc to, tác giả đến gặp người đọc nếu còn sống.
Chọn sách cho cả cộng đồng: tiêu chí hay dùng
- Dễ tiếp cận: người ít đọc vẫn đọc được, không quá dày, câu văn không quá khó.
- Gợi bàn luận: có tình huống đạo đức, nhân vật phức tạp, để người đọc có điều muốn nói.
- Nhiều lứa tuổi cùng đọc được: lý tưởng là học sinh trung học và ông bà đều tìm thấy điều gì đó.
- Có sẵn nhiều dạng: bản in, bản chữ lớn, sách nói, nếu có thì bản dịch cho cộng đồng nói tiếng khác.
- Gắn với nơi chốn: nhiều chương trình chọn sách viết về chính vùng đất ấy, để người dân nhìn lại nơi mình sống.
Những tranh luận quanh mô hình
Không phải ai cũng hào hứng. Một số nhà phê bình cho rằng chọn một cuốn cho cả triệu người là kéo việc đọc về mẫu số chung, ưu tiên sách "an toàn", dễ đồng thuận. Có người lo cuốn sách được chọn chịu áp lực phải "dạy" một bài học xã hội. Những người tổ chức thường đáp: mục tiêu không phải tìm cuốn sách hay nhất, mà tìm một cuốn đủ tốt để người lạ có chuyện nói với nhau, và nhiều người lần đầu bước vào thư viện nhờ chương trình này.
Câu hỏi thực tế hơn là đo kết quả. Số lượt mượn tăng thì dễ đếm, còn việc người dân có đọc nhiều hơn sau chương trình hay không thì khó đo hơn nhiều.
Làm phiên bản nhỏ ở Việt Nam
Không cần cả thành phố. Mô hình này chạy tốt ở quy mô nhỏ hơn: một phường, một xã, một trường, một cơ quan, một dòng họ, một khu chung cư.
Các bước gợi ý
- Tìm đầu mối: thư viện xã, phường, thư viện trường, nhà văn hoá khu phố, hoặc một nhóm đọc sẵn có.
- Chọn một cuốn văn học Việt dễ đọc, nhiều lứa tuổi cùng thích. Ví dụ những cuốn đã thành quen thuộc qua nhiều thế hệ như Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, Quê nội của Võ Quảng. Sách có nhiều bản in, dễ mượn ở thư viện.
- Chọn thời gian bốn đến sáu tuần, lý tưởng là trùng mùa sách tháng Tư quanh ngày 21/4 và 23/4.
- Gom sách: mượn từ thư viện tỉnh qua chương trình luân chuyển nếu có, kêu gọi gia đình góp bản đang có ở nhà.
- Tổ chức hai ba hoạt động: một buổi đọc to cho trẻ, một buổi ông bà kể lại thời mình đọc cuốn ấy, một buổi trò chuyện ở nhà văn hoá. Với cuốn đã có phim chuyển thể, có thể chiếu phim sau khi mọi người đọc xong.
- Kết bằng một sản phẩm chung: một bức tường dán cảm nhận, một tập tranh trẻ em vẽ về cuốn sách, một buổi đọc to nối tiếp cả cuốn.
Ở trường học, có thể chọn một cuốn cho cả khối lớp, giáo viên các môn cùng khai thác: giáo viên văn bàn nhân vật, giáo viên địa lý nói về vùng đất trong truyện, giáo viên mỹ thuật cho vẽ minh hoạ.
Góc nhìn hôm nay: cuộc trò chuyện chung
Mô hình đọc chung nhắc lại một điều cũ: đọc vốn là việc một mình, nhưng nói về điều đã đọc thì cần người khác. Trong một khu phố mà hàng xóm ít khi biết tên nhau, một cuốn sách chung có thể là lý do đầu tiên để hai người lạ ngồi lại. Nếu muốn thử, bắt đầu từ một chung cư hay một lớp học, với một cuốn sách mà mình tin ông bà và con cháu đều có thể cùng đọc.
Câu hỏi thường gặp
One Book One City là gì?
Là mô hình khuyến đọc trong đó cả một thành phố hay cộng đồng cùng đọc một cuốn sách trong một khoảng thời gian, kèm thảo luận và hoạt động liên quan. Mô hình bắt đầu ở Seattle năm 1998 và nổi tiếng với One Book, One Chicago từ năm 2001. Nay có ở nhiều nước với những tên gọi khác nhau.
Ai khởi xướng mô hình cả thành phố đọc chung một cuốn sách?
Mô hình thường được ghi nhận bắt đầu từ Trung tâm Sách bang Washington tại Thư viện Công cộng Seattle năm 1998, do thủ thư Nancy Pearl điều hành. Cuốn sách đầu tiên được chọn là The Sweet Hereafter của Russell Banks.
One Book, One Chicago chọn cuốn sách nào đầu tiên?
Năm 2001, One Book, One Chicago chọn Giết con chim nhại (To Kill a Mockingbird) của Harper Lee. Đây là cuốn sách nhiều thế hệ người Mỹ đã đọc ở trường. Chương trình do Thư viện Công cộng Chicago tổ chức.
Chọn sách cho chương trình đọc chung thế nào?
Nên chọn sách dễ tiếp cận, gợi bàn luận, nhiều lứa tuổi cùng đọc được và có sẵn nhiều dạng như bản in, chữ lớn, sách nói. Nhiều nơi ưu tiên sách gắn với vùng đất của chính cộng đồng. Mục tiêu là cuốn đủ tốt để mọi người có chuyện nói với nhau.
Có thể tổ chức đọc chung một cuốn sách ở trường học không?
Được, và rất hợp. Một khối lớp cùng đọc một cuốn, giáo viên các môn cùng khai thác từ góc văn học, địa lý, mỹ thuật. Thời gian bốn đến sáu tuần, có thể trùng mùa sách tháng Tư.
