Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam 21/4: nguồn gốc, đổi tên và hoạt động

Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam rơi vào 21/4 hằng năm. Mốc này có từ năm 2014, khi Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định 284/QĐ-TTg lấy 21/4 làm "Ngày Sách Việt Nam"; đến năm 2021, theo Quyết định 1862/QĐ-TTg, tên ngày được đổi thành Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam để nhấn vào thói quen đọc chứ không chỉ cuốn sách. Đây không phải ngày nghỉ lễ, mà là dịp thư viện, trường học, nhà xuất bản và các nhóm đọc cùng tổ chức hoạt động khuyến đọc.

Từ "Ngày Sách Việt Nam" đến tên gọi hiện nay

Trước năm 2014, Việt Nam đã có hội sách, tuần lễ sách, các cuộc thi kể chuyện theo sách, nhưng chưa có một ngày chung cho cả nước. Quyết định 284/QĐ-TTg ký ngày 24/2/2014 đặt ra Ngày Sách Việt Nam vào 21/4 hằng năm, với mục tiêu khuyến khích đọc sách trong cộng đồng, tôn vinh người viết, người làm sách, người phát hành và người đọc.

Bảy năm sau, tên ngày được mở rộng. Theo Quyết định 1862/QĐ-TTg năm 2021, ngày 21/4 trở thành Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam. Chữ "văn hoá đọc" được thêm vào có chủ ý: điều cần nuôi không chỉ là bán được nhiều sách hơn, mà là để việc đọc thành nếp sống, ở nhà, ở trường, ở nơi làm việc.

Ngày 21/4 nằm sát Ngày Sách và Bản quyền Thế giới 23/4 do UNESCO đặt ra năm 1995, nên nhiều nơi tổ chức hoạt động kéo dài cả tuần, gộp hai dịp làm một mùa sách tháng Tư.

Vì sao cần một ngày cho việc đọc

Một ngày trên lịch không làm ai đọc nhiều hơn, nếu chỉ có băng rôn. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: tạo một cái cớ chung. Thư viện có cớ mở cửa buổi tối, trường có cớ dành một tiết cho sách ngoài chương trình, công ty có cớ đặt một kệ sách ở phòng nghỉ, gia đình có cớ ra hội sách cuối tuần.

Cái cớ ấy quan trọng vì thói quen đọc hay đứt vì những lý do rất nhỏ: không biết đọc gì, không có ai để nói về cuốn vừa đọc, không có chỗ ngồi yên. Hoạt động dịp 21/4 làm tốt nhất khi gỡ đúng mấy nút đó, chứ không phải khi đếm được bao nhiêu người đến dự lễ khai mạc.

Những hoạt động thường thấy dịp 21/4

Ở thư viện và hội sách

• Hội sách, ngày hội đọc: thư viện tỉnh, thành phố thường tổ chức trưng bày, giới thiệu sách mới, giao lưu tác giả, đọc truyện cho thiếu nhi.
• Miễn phí làm thẻ hoặc mở cửa thêm giờ: một số thư viện dùng dịp này để kéo người đọc mới; nên xem thông báo của chính thư viện vì mỗi nơi một khác.
• Trưng bày sách cổ, báo xưa: thư viện lớn thường mang ra những tư liệu ít khi được trưng bày.
• Đổi sách cũ lấy sách khác: người đọc mang sách đã đọc đến đổi, sách còn lại thường được chuyển về tủ sách vùng xa.

Ở trường học

• Tiết đọc chung cả trường, mỗi lớp một góc đọc trong sân.
• Thi kể chuyện theo sách, giới thiệu sách bằng tranh vẽ hay bằng một đoạn đọc to.
• Cuộc thi Đại sứ Văn hoá đọc dành cho học sinh, sinh viên, tổ chức hằng năm từ cuối thập niên 2010, thường phát động quanh mùa sách tháng Tư.
• Quyên góp sách cho thư viện trường, lớp học vùng khó khăn.

Ở khu phố, cơ quan, gia đình

• Một buổi đọc to ở nhà văn hoá khu phố, mỗi người đọc vài trang một cuốn mình thích.
• Cơ quan đặt kệ sách chung, mời đồng nghiệp góp mỗi người một cuốn.
• Gia đình chọn một tối tắt màn hình, ai cũng cầm một cuốn sách ngồi chung phòng khách.

Tự tổ chức một hoạt động nhỏ cho 21/4

Không cần đợi thư viện hay trường lên kế hoạch. Một nhóm năm, bảy người đủ làm một buổi đọc có ý nghĩa. Mấy cách gọn, ít tốn kém và đã được nhiều nhóm đọc dùng:

1. Buổi "một cuốn sách đổi đời mình": mỗi người mang một cuốn từng làm mình thay đổi cách nghĩ, nói ba phút vì sao. Không cần thảo luận sâu, chỉ cần nghe nhau.
2. Đọc to nối tiếp: chọn một truyện ngắn Việt Nam quen thuộc, mỗi người đọc một trang. Truyện ngắn của Thạch Lam, Nguyễn Huy Thiệp hay truyện thiếu nhi của Tô Hoài đều hợp vì đọc to nghe rất hay.
3. Kệ "lấy một, để một" trong một tuần: đặt ở sảnh chung cư hay phòng nghỉ cơ quan, mỗi cuốn kẹp một mẩu giấy ghi vì sao người góp thích nó.
4. Đưa sách đến người không tự đi được: đọc báo, đọc truyện cho ông bà trong khu phố, cho người đang nằm viện dài ngày.
5. Giờ đọc im lặng: hẹn nhau ở một quán, một công viên, mỗi người tự đọc sách của mình trong một giờ, rồi mới trò chuyện. Hình thức này hợp với người ngại phát biểu.

Chọn một việc, làm cho trọn, chụp lại một tấm ảnh kệ sách thay vì ảnh băng rôn. Năm sau làm lại, nhóm sẽ đông hơn.

Những điều hay bị hiểu nhầm

• "21/4 là ngày nghỉ": không phải. Đây là ngày kỷ niệm, không có trong danh sách ngày nghỉ lễ.
• "Ngày Sách Việt Nam đã bị bỏ": không bị bỏ, chỉ đổi tên và mở rộng nội dung từ năm 2021.
• "Ngày Sách Việt Nam trùng với ngày sách thế giới": hai ngày khác nhau. Việt Nam là 21/4, ngày của UNESCO là 23/4.
• "Văn hoá đọc chỉ là đọc sách giấy": các văn bản về văn hoá đọc đều nói tới cả đọc trên thiết bị số, nghe sách nói, thư viện số. Điều được khuyến khích là đọc đều, đọc có chọn lọc và đọc sách hợp pháp.

Góc nhìn hôm nay: một ngày để bắt đầu lại

Nhiều người dùng 21/4 như ngày đầu năm của việc đọc: chọn một cuốn sách để đọc trong tháng, làm lại thẻ thư viện đã hết hạn, dọn tủ sách để tặng bớt những cuốn không bao giờ mở lại. Đó là cách dùng ngày này thiết thực nhất, vì thói quen đọc được dựng từ những việc nhỏ lặp lại, không phải từ một sự kiện lớn.

Nếu muốn theo dõi hoạt động chính thức, trang thông tin của Thư viện Quốc gia Việt Nam và của thư viện tỉnh, thành phố nơi mình sống thường đăng lịch từ đầu tháng Tư. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, đơn vị phụ trách ở một số địa phương có thay đổi, nên xem trang của thư viện tỉnh, thành phố là chắc nhất.