Người dẫn buổi thảo luận sách giỏi không phải người hiểu cuốn sách nhất phòng, mà là người khiến cả phòng nói được điều mình nghĩ. Việc chính gồm ba phần: chuẩn bị sẵn vài câu hỏi mở mà chính mình chưa có đáp án, giữ nhịp để không ai nói át cả buổi, và chủ động mời những người còn im. Một buổi 90 phút cho 8–12 người thường chỉ cần 6–8 câu hỏi tốt.
Người dẫn khác người thuyết trình thế nào
Lỗi phổ biến nhất ở câu lạc bộ sách mới là người dẫn biến buổi gặp thành bài giảng: tóm tắt cốt truyện 20 phút, đọc tiểu sử tác giả, rồi hỏi "mọi người thấy sao?". Lúc đó mọi người đã thành khán giả, rất khó quay lại làm người nói.
| Người thuyết trình | Người dẫn thảo luận | |
|---|---|---|
| Thời gian nói | Phần lớn buổi | Khoảng một phần mười, còn lại là của người khác |
| Câu hỏi | Hỏi để kiểm tra người nghe hiểu chưa | Hỏi vì thật sự muốn biết người khác nghĩ gì |
| Ý kiến riêng | Nói trước, rõ ràng | Giữ lại, nói sau cùng hoặc không nói |
| Thành công là | Người nghe hiểu đúng điều mình trình bày | Người ra về nghĩ khác đi một chút so với lúc đến |
Nhiều câu lạc bộ cho các thành viên thay phiên dẫn, mỗi buổi một người. Cách này vừa chia việc, vừa giúp ai cũng hiểu cái khó của vai trò này, nên lúc mình ngồi dưới cũng biết nhường lời hơn.
Chuẩn bị trước buổi gặp
Đọc với cây bút trong tay
Người dẫn nên đọc cuốn sách ít nhất một lượt rưỡi: lượt đầu đọc như mọi người, lượt sau lật lại những đoạn mình đã đánh dấu. Ghi lại số trang của những đoạn gây ấn tượng, những đoạn khó hiểu, những chỗ nhân vật làm điều mình không đồng tình. Đến buổi gặp, "trang 142, đoạn ông ấy bỏ đi giữa đám cưới" mở ra cuộc nói chuyện tốt hơn mọi câu hỏi chung chung.
Viết câu hỏi, rồi gạch bớt
Viết ra 12–15 câu, sau đó giữ lại 6–8. Gạch những câu chỉ có một đáp án đúng ("Nhân vật chính bao nhiêu tuổi?"), những câu chỉ trả lời "có/không", và những câu mà người dẫn đã biết rõ mình muốn nghe gì.
Chọn một đoạn để đọc to
Chuẩn bị một đoạn chừng một trang để đọc to ở đầu buổi. Nghe lại giọng văn giúp những người đọc từ hai tuần trước nhớ lại không khí cuốn sách, và cho người chưa đọc xong có một điểm bám.
Câu hỏi nào mở được cuộc trò chuyện
Nhà giáo dục người Anh Aidan Chambers, trong cuốn Tell Me: Children, Reading and Talk, đề xuất bắt đầu bằng bốn câu hỏi rất giản dị: có gì bạn thích, có gì bạn không thích, có gì làm bạn khó hiểu, và bạn có nhận ra điều gì lặp lại hay liên kết với nhau không. Cách này vốn dùng với trẻ em, nhưng hiệu quả bất ngờ với người lớn, vì nó cho phép cả người khen lẫn người chê và người bối rối cùng lên tiếng.
Ngoài bốn câu ấy, có thể xếp câu hỏi theo tầng, đi từ dễ đến sâu:
- Cảm nhận đầu tiên: "Đọc xong trang cuối, cảm giác đầu tiên của bạn là gì?" Câu này ai cũng trả lời được, kể cả người đọc dở.
- Bám vào chi tiết: "Có cảnh nào bạn vẫn nhớ rõ? Vì sao là cảnh đó?"
- Nhân vật: "Nếu ở chỗ cô ấy, bạn có làm khác không?" "Nhân vật nào bạn đổi ý về họ giữa chừng?"
- Cách kể: "Câu chuyện sẽ khác thế nào nếu được kể bằng giọng người mẹ?" "Vì sao tác giả để kết thúc lửng như vậy?"
- Nối với đời: "Cuốn sách có làm bạn nhớ tới ai, chuyện gì của chính mình không?"
Câu hỏi tốt thường có từ "vì sao" hoặc "nếu", và nói về một chỗ cụ thể trong sách. Câu hỏi kém thường bắt đầu bằng "Bạn có đồng ý rằng…", vì nó đã chứa sẵn đáp án của người hỏi.
Một buổi 90 phút được chia thế nào
| Thời gian | Việc | Mẹo |
|---|---|---|
| 0–10 phút | Chào hỏi, giới thiệu người mới | Mỗi người nói tên và một câu: đọc tới đâu rồi |
| 10–20 phút | Vòng cảm nhận nhanh | Mỗi người tối đa một phút, chưa tranh luận |
| 20–70 phút | Thảo luận theo câu hỏi | Đi từ cảm nhận sang chi tiết, nhân vật, cách kể |
| 70–80 phút | Câu hỏi cuối, mở rộng | Nối với cuốn khác, với đời sống |
| 80–90 phút | Chốt sách kỳ sau, việc chung | Không để phần này kéo dài thành buổi họp |
Vòng cảm nhận nhanh ở đầu buổi có tác dụng lớn: ai cũng đã lên tiếng một lần, nên phần sau dễ nói hơn hẳn. Người dẫn nên lắng nghe vòng này để chọn câu hỏi nào dùng trước, câu nào bỏ.
Xử lý những tình huống khó
Một người nói quá nhiều
Ghi nhận rồi chuyển: "Ý anh về đoạn kết rất đáng bàn, mình nghe thêm vài người nữa nhé. Chị Hạnh nãy có gật đầu, chị nghĩ sao?" Nếu lặp lại nhiều buổi, nói riêng với người đó sau giờ, nhờ họ giúp mình kéo những người ít nói vào. Người nói nhiều thường là người nhiệt tình nhất, đừng để họ thấy bị đuổi.
Người chưa đọc xong
Đừng làm họ ngại. Nhiều câu lạc bộ quy ước sẵn: ai chưa đọc xong vẫn đến, nhưng chấp nhận nghe lộ kết truyện. Người dẫn có thể hỏi riêng họ những câu về phần đầu sách, nơi họ có thể góp ý.
Hai người tranh cãi gay gắt
Kéo cuộc tranh luận về văn bản: "Mình cùng mở trang 210 xem tác giả viết chính xác thế nào." Phần lớn bất đồng hạ nhiệt khi mọi người nhìn vào cùng một đoạn văn. Bất đồng về cách hiểu là dấu hiệu buổi thảo luận đang tốt, chỉ cần nó không biến thành chuyện ai đúng ai sai.
Cả phòng im lặng
Chịu đựng sự im lặng thêm năm giây trước khi tự trả lời. Nếu vẫn im, thu hẹp câu hỏi: từ "Bạn nghĩ gì về nhân vật người cha?" sang "Cảnh người cha đứng ngoài cổng ở chương 7, bạn hiểu ông ấy đang nghĩ gì?"
Câu chuyện trôi sang đời tư
Sách hay thường chạm vào chuyện riêng: mất người thân, ly hôn, bệnh tật. Hãy để người chia sẻ nói xong, cảm ơn họ, rồi nhẹ nhàng quay về sách. Không ai bị ép kể chuyện riêng, và điều được kể trong phòng nên ở lại trong phòng.
Sau buổi gặp
- Ghi lại vài dòng: cuốn sách, ai đến, hai ba ý đáng nhớ nhất. Sau một năm, cuốn sổ này là kỷ niệm quý của nhóm.
- Gửi lời nhắc sách kỳ sau kèm ngày gặp, kèm cách mượn sách ở thư viện nếu có.
- Hỏi riêng một người mới xem họ thấy thế nào. Người mới ra về không quay lại thường vì thấy lạc lõng, không phải vì cuốn sách.
Góc nhìn hôm nay: kỹ năng dùng được ngoài câu lạc bộ
Dẫn thảo luận sách là cách luyện nghe và hỏi rất tốt. Người từng dẫn vài buổi thường họp ở cơ quan khác đi, dạy con đọc sách khác đi: hỏi ít câu kiểm tra hơn, chờ lâu hơn, nghe nhiều hơn.
Muốn học thêm, có thể tìm đọc Tell Me của Aidan Chambers, hoặc tham dự vài buổi của các nhóm đọc ở thư viện tỉnh, thành phố để xem người khác dẫn ra sao trước khi tự dẫn buổi đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi thảo luận sách nên đặt thế nào?
Câu hỏi tốt là câu mở, không có một đáp án đúng, và gắn với một chỗ cụ thể trong sách. Có thể bắt đầu bằng bốn câu của Aidan Chambers: bạn thích gì, không thích gì, thấy khó hiểu ở đâu, nhận ra điều gì lặp lại. Sau đó đi sâu vào nhân vật, cách kể và liên hệ với đời sống.
Một buổi câu lạc bộ sách nên kéo dài bao lâu?
Khoảng 75–90 phút là vừa với nhóm 8–12 người. Ngắn hơn thì chưa đủ để nói sâu, dài hơn thì dễ mệt và lạc đề. Nên có một vòng cảm nhận nhanh ở đầu và dành mười phút cuối để chốt sách kỳ sau.
Chưa đọc xong sách có nên đi câu lạc bộ không?
Nên đi, nếu chấp nhận nghe lộ kết truyện. Nhiều câu lạc bộ khuyến khích người đọc dở vẫn đến, vì nghe thảo luận có khi khiến họ muốn đọc tiếp. Người dẫn có thể hỏi họ về phần đầu sách mà họ đã đọc.
Làm sao để người ít nói chịu phát biểu?
Bắt đầu bằng vòng cảm nhận ngắn để ai cũng nói một lần. Hỏi những câu hẹp, cụ thể, dễ trả lời, và mời đích danh một cách nhẹ nhàng khi thấy họ có phản ứng. Đừng ép, nhưng cũng đừng để người nói nhiều chiếm hết thời gian.
Người dẫn có nên nói ý kiến riêng không?
Có thể nói, nhưng nên nói sau cùng hoặc khi cuộc thảo luận cần thêm một góc nhìn. Nói trước dễ khiến mọi người nói theo người dẫn. Vai trò chính của người dẫn là mở lời cho người khác.
