Viết cảm nhận sách là kể lại cuốn sách đã tác động đến mình thế nào, bằng chữ của chính mình, kèm vài chi tiết cụ thể làm bằng chứng. Một bài cảm nhận tốt không tóm tắt cả cốt truyện, không chép lời giới thiệu bìa sau hay bài của người khác, và nói thật cả điều mình không thích. Chỉ cần ba thứ: một khoảnh khắc trong sách đọng lại, lý do nó đọng lại, và người nên hoặc không nên đọc cuốn này.
Cảm nhận, tóm tắt và phê bình khác nhau ra sao
Nhiều người ngồi viết "cảm nhận" rồi nhận ra mình đang kể lại nội dung. Phân biệt ba kiểu viết giúp biết mình đang làm gì:
| Tóm tắt | Cảm nhận | Phê bình | |
|---|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi | Sách kể gì? | Sách làm mình nghĩ, cảm thấy gì? | Sách được viết ra sao, đứng ở đâu so với các tác phẩm khác? |
| Ngôi viết | Ẩn, khách quan | Người viết hiện diện rõ | Người viết có lập luận, dẫn chứng |
| Cần đọc thêm gì | Chỉ cuốn sách | Cuốn sách và chính mình | Cuốn sách, tác giả, bối cảnh, các cuốn liên quan |
| Hay dùng ở | Ghi chú cá nhân, phiếu đọc | Nhóm đọc, nhật ký đọc, blog cá nhân | Báo, tạp chí, nghiên cứu |
Bài cảm nhận có thể mượn một chút từ hai kiểu kia: vài dòng tóm tắt để người đọc hiểu bối cảnh, vài nhận xét về cách viết. Nhưng phần chính vẫn là phản ứng của chính người đọc.
Chuẩn bị từ lúc đang đọc
Bài cảm nhận dễ viết nhất là bài được gom dần trong lúc đọc, không phải nặn ra sau khi gấp sách hai tuần. Vài thói quen nhỏ:
- Đánh dấu những trang làm mình dừng lại, kèm một chữ ngắn bên lề: "buồn", "không tin", "giống bố".
- Khi đọc xong, ghi ngay ba dòng trước khi ngủ: cảm giác đầu tiên, cảnh nhớ nhất, câu hỏi còn lại.
- Để vài ngày rồi hỏi lại: sau ba hôm, mình còn nhớ gì? Thứ còn lại sau vài ngày thường là thứ đáng viết.
Khung năm phần dễ dùng
- Mở bằng một khoảnh khắc. Không mở bằng "Cuốn sách X của tác giả Y được xuất bản năm…". Mở bằng cảnh làm mình gấp sách lại, hay tình huống mình đang đọc: trên xe buýt, lúc con đã ngủ.
- Vài dòng cho người chưa đọc. Hai ba câu đủ để hiểu sách về gì, không lộ những bước ngoặt lớn.
- Điều đọng lại và vì sao. Đây là phần chính. Chọn một hai ý, đừng cố nói hết. Mỗi ý gắn với một chi tiết cụ thể trong sách.
- Điều chưa thuyết phục. Một đoạn dài lê thê, một nhân vật mỏng, một cái kết vội. Nói thẳng nhưng có lý do.
- Ai nên đọc. "Hợp với người thích truyện chậm, nhiều không khí, không hợp với ai cần cốt truyện dồn dập." Câu này giúp người khác hơn mọi lời khen chung.
Thử xem một đoạn viết theo khung này, về một cuốn sách thiếu nhi quen thuộc:
Đọc lại Dế Mèn phiêu lưu ký khi đã lớn, đoạn làm mình chững lại không phải những trận đánh, mà là chuyện Dế Choắt. Hồi nhỏ chỉ thấy Dế Mèn nghịch dại. Bây giờ mới thấy cả chuyến phiêu lưu bắt đầu từ một lỗi lầm không bao giờ sửa được. Có lẽ vì thế mà những chuyến phiêu lưu về sau đọc lên vừa hào hứng vừa có gì đó day dứt.
Đoạn trên không trích nguyên văn câu nào của Tô Hoài, không kể lại toàn bộ truyện, nhưng cho người đọc biết người viết thấy gì và vì sao.
Trung thực: khen cho đúng, chê cho có lý
Một bài cảm nhận chỉ toàn lời khen không giúp ai chọn sách. Nhưng chê cũng cần cách:
- Chê cuốn sách, không chê người đọc khác. "Mình thấy đoạn giữa quá dài" khác hẳn "ai thích cuốn này là chưa đọc sách hay".
- Tách gu riêng khỏi chất lượng. Không thích truyện buồn không có nghĩa truyện viết dở. Có thể viết: "Không phải gu của mình, nhưng phải công nhận đoạn tả cơn bão rất chắc tay."
- Nói rõ nếu được tặng sách. Nếu nhận sách từ tác giả, nhà xuất bản hay người quen làm sách, ghi một câu ở đầu hoặc cuối bài. Người đọc cần biết để tự cân nhắc.
- Không viết về sách chưa đọc xong như thể đã đọc. Bỏ dở thì cứ nói bỏ dở ở trang bao nhiêu và vì sao. Đó cũng là thông tin có ích.
Trích dẫn, lộ nội dung và chuyện không chép
Trích dẫn ngắn, ghi rõ nguồn
Trích một hai câu thật đắt là đủ, ghi tên tác giả, tên sách, nếu được thì cả số trang và tên dịch giả. Chép nguyên một đoạn dài, nhất là sách còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, vừa làm bài viết nặng nề vừa không tôn trọng người viết.
Cảnh báo lộ nội dung
Nếu buộc phải nói đến cái kết hay một bước ngoặt, hãy báo trước bằng một dòng riêng để người chưa đọc có thể dừng lại. Trong nhóm đọc, nhiều nơi quy ước để phần lộ nội dung ở bình luận bên dưới, không đưa lên bài chính.
Không chép, không nhờ viết hộ
Chép bài cảm nhận của người khác, ghép vài đoạn trên mạng lại, hay nhờ người khác hoặc công cụ viết hộ rồi đứng tên là đạo văn, kể cả khi chỉ đăng trong một nhóm nhỏ. Với học sinh, nộp bài như vậy còn là gian lận trong học tập. Quan trọng hơn, người làm thế tự lấy mất phần thú vị nhất của việc đọc: nghe ra suy nghĩ của chính mình. Một bài cảm nhận vụng về nhưng thật luôn có giá trị hơn một bài trơn tru mà không phải của mình.
Lời giới thiệu ở bìa sau cũng không nên chép vào bài. Đó là văn quảng cáo, được viết ra trước khi người đọc mở sách.
Dài bao nhiêu, đăng ở đâu và lỗi hay gặp
| Nơi viết | Độ dài gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Sổ tay đọc sách | Năm đến mười dòng | Viết cho mình, không cần trau chuốt |
| Nhóm đọc, câu lạc bộ | 200–400 từ | Có cảnh báo lộ nội dung, nói rõ ai nên đọc |
| Blog cá nhân | 600–1.200 từ | Có thể đi sâu vào cách viết, so với cuốn khác |
| Bài dự thi giới thiệu sách | Theo thể lệ | Đọc kỹ thể lệ về trích dẫn và bài tự viết |
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Kể hết cốt truyện: cắt xuống ba câu, phần còn lại dành cho cảm nhận.
- Khen bằng tính từ rỗng như "sâu sắc", "ý nghĩa", "đáng đọc": thay bằng một chi tiết cho thấy vì sao sâu sắc.
- Viết như bài văn mẫu: bỏ những câu mở đầu kiểu "Sách là người bạn của con người", vào thẳng cuốn sách.
- Nói thay tác giả: "Tác giả muốn nói rằng…" nên đổi thành "Mình hiểu đoạn này là…", vì đó là cách đọc của mình.
Góc nhìn hôm nay: sổ cảm nhận như một cuốn nhật ký
Người giữ được thói quen viết vài dòng sau mỗi cuốn sách thường nhận ra một điều thú vị sau vài năm: đọc lại sổ cũ là gặp lại chính mình ở từng thời điểm. Cuốn sách mình chê năm hai mươi tuổi có khi lại là cuốn mình hiểu nhất năm ba mươi lăm. Bắt đầu nhỏ thôi: với cuốn sách đang đọc, viết ba dòng ngay khi gấp trang cuối.
Câu hỏi thường gặp
Viết cảm nhận về một cuốn sách gồm những phần nào?
Có thể theo năm phần: mở bằng một khoảnh khắc đọng lại, vài dòng giới thiệu sách, điều đọng lại và vì sao, điều chưa thuyết phục, và ai nên đọc. Phần chính là cảm nhận của người viết, có chi tiết cụ thể trong sách làm bằng chứng. Phần tóm tắt nên ngắn.
Review sách khác tóm tắt sách thế nào?
Tóm tắt kể lại sách nói gì, còn review hay cảm nhận nói sách tác động đến người đọc ra sao và có đáng đọc không. Review có ý kiến riêng, cả khen lẫn chê, và gợi ý ai hợp với cuốn sách. Một bài review tốt chỉ dùng vài câu tóm tắt.
Trích dẫn sách trong bài cảm nhận thế nào cho đúng?
Trích ngắn, một hai câu, đặt trong ngoặc kép và ghi rõ tác giả, tên sách, nếu được thì số trang và dịch giả. Không chép nguyên đoạn dài của sách còn bảo hộ quyền tác giả. Phần lớn bài nên là lời của chính người viết.
Chép bài cảm nhận trên mạng có sao không?
Chép bài của người khác rồi đứng tên là đạo văn, dù đăng ở đâu. Với học sinh, nộp bài chép hoặc nhờ viết hộ còn là gian lận trong học tập. Tự viết, dù vụng, vẫn là cách duy nhất để bài cảm nhận có giá trị.
Có nên viết cảm nhận khi không thích cuốn sách?
Nên, nếu nói có lý do và tách gu riêng khỏi chất lượng. Một bài chê có lập luận giúp người khác chọn sách tốt hơn một bài khen chung chung. Chỉ nên tránh công kích tác giả hay người đọc thích cuốn đó.
