Ngày Sách và Bản quyền Thế giới 23/4: vì sao UNESCO chọn ngày này

Ngày Sách và Bản quyền Thế giới là 23/4, do Đại hội đồng UNESCO công bố năm 1995 tại Paris. Ngày này được chọn vì năm 1616 có ba nhà văn lớn qua đời quanh 23/4: Miguel de Cervantes, William Shakespeare và Inca Garcilaso de la Vega, đồng thời cũng là ngày lễ Sant Jordi ở Catalonia, nơi người ta tặng nhau sách và hoa hồng. Chữ "bản quyền" trong tên gọi nhắc rằng tôn vinh sách cũng là tôn trọng quyền của người viết.

UNESCO chọn 23/4 như thế nào

Năm 1995, tại kỳ họp Đại hội đồng ở Paris, UNESCO quyết định lấy 23/4 làm ngày toàn thế giới khuyến khích đọc sách, xuất bản và bảo vệ quyền tác giả. Ý tưởng xuất phát từ Tây Ban Nha, nơi từ đầu thế kỷ 20 đã có một ngày sách gắn với Cervantes, và từ Catalonia, nơi ngày 23/4 đã là ngày tặng sách từ lâu trước khi có quyết định của UNESCO.

Tên tiếng Anh là World Book and Copyright Day. Ở Việt Nam, tên thường dùng là Ngày Sách và Bản quyền Thế giới, có nơi gọi tắt là Ngày Sách Thế giới.

Câu chuyện ba nhà văn năm 1616: đúng và chưa đúng

Câu "Cervantes và Shakespeare chết cùng một ngày" được nhắc rất nhiều, nhưng chỉ đúng trên giấy. Năm 1616, Tây Ban Nha đã dùng lịch Gregory, còn nước Anh vẫn dùng lịch Julius, chậm hơn mười ngày. Vì thế 23/4 của Shakespeare và 23/4 của Cervantes thực ra cách nhau khoảng mười ngày.

Với Cervantes, nhiều tài liệu ghi ông mất ngày 22/4 và được chôn ngày 23/4; sổ sách thời đó thường ghi ngày an táng. Với Inca Garcilaso de la Vega, nhà sử học sinh ở Cusco, con của một sĩ quan Tây Ban Nha và một phụ nữ thuộc hoàng tộc Inca, ngày mất cũng được ghi quanh 23/4/1616. Những chi tiết này không làm hỏng ý nghĩa của ngày sách. Chúng chỉ nhắc rằng một biểu tượng đẹp vẫn nên được kể cho đúng.

Sant Jordi: ngày của sách và hoa hồng

Ở Catalonia (Tây Ban Nha), 23/4 là ngày lễ thánh Jordi, vị thánh bảo hộ của vùng, gắn với truyền thuyết chàng hiệp sĩ diệt rồng cứu công chúa. Tục tặng hoa hồng đỏ có từ lâu đời. Từ đầu thế kỷ 20, khi ngày sách được dời về 23/4, người Catalonia thêm tục tặng sách. Dần dần thành nếp: người ta tặng nhau một bông hồng và một cuốn sách.

Vào ngày này, phố xá Barcelona bày kín sạp sách và sạp hoa, nhà văn ngồi ký tặng ngoài trời. Nhiều người coi đây là hình mẫu đẹp nhất của một ngày sách: không cần diễn văn, chỉ cần người ta ra đường để chọn một cuốn sách cho người mình thương.

Thủ đô Sách Thế giới và các ngày sách khác

Từ năm 2001, UNESCO mỗi năm chọn một thành phố làm Thủ đô Sách Thế giới, bắt đầu từ Madrid. Danh hiệu có hiệu lực một năm tính từ 23/4, thành phố được chọn cam kết một chương trình khuyến đọc kéo dài cả năm: thư viện mở thêm, sách đến trường học, hội thảo về tự do xuất bản.

Ngoài 23/4, còn vài ngày sách khác hay bị nhầm với nhau:

Vì sao có chữ "bản quyền"

Nhiều người chỉ nhớ nửa đầu tên gọi. Nửa sau, bản quyền, là phần UNESCO cố ý đặt vào: không có quyền tác giả được bảo vệ thì người viết không sống được bằng nghề, nhà xuất bản không dám đầu tư cho bản dịch tốt, và cuối cùng người đọc thiệt.

Với người đọc bình thường, tôn trọng bản quyền nghĩa là vài việc rất cụ thể:

• Không chia sẻ, không tải bản PDF lậu, kể cả "chỉ để đọc thử".
• Không chụp nguyên cuốn sách đăng lên nhóm mạng.
• Khi trích sách trong bài viết, trích ngắn, ghi rõ tác giả và tên sách.
• Muốn đọc miễn phí thì có đường hợp pháp: mượn thư viện, thư viện số, mượn bạn bè, đổi sách.

Đó cũng là lý do một ngày sách quốc tế không chỉ là ngày giảm giá sách.

Bản quyền cũng có thời hạn. Khi tác phẩm hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản theo luật, nó thuộc về công chúng và có thể in lại, số hoá tự do. Nhờ vậy nhiều thư viện số trên thế giới cho đọc miễn phí hợp pháp các tác phẩm kinh điển, trong đó có chính Cervantes và Shakespeare. Riêng bản dịch là một tác phẩm phái sinh, có quyền tác giả riêng của người dịch, nên một bản dịch Don Quijote mới vẫn được bảo hộ dù nguyên tác đã hơn bốn trăm tuổi.

Hưởng ứng 23/4 ở Việt Nam: vài cách gọn

Ở Việt Nam, 23/4 thường được gộp với 21/4 thành một tuần sách. Ngoài các hội sách, thư viện tổ chức, có thể tự làm vài việc nhỏ mà ý nghĩa:

1. Làm một ngày Sant Jordi kiểu mình: tặng một người thân một cuốn sách kèm một bông hoa, viết vài dòng vì sao chọn cuốn đó cho họ.
2. Đọc một tác phẩm của ba nhà văn năm 1616: Don Quijote có bản dịch tiếng Việt từ lâu; một vở kịch Shakespeare đọc trong một buổi tối là vừa.
3. Dọn kệ sách để "trả" những cuốn mượn chưa trả: sách của bạn, sách thư viện quá hạn.
4. Thử một tuần chỉ đọc sách hợp pháp: nếu từng quen đọc bản chụp, tuần này mượn thư viện hoặc thư viện số.

Góc nhìn hôm nay: một ngày chung của người đọc

Điều thú vị của 23/4 là cùng một ngày, ở hơn trăm quốc gia, người ta làm những việc rất giống nhau: đọc to cho trẻ, tặng sách, mở cửa thư viện. Một học sinh ở Hà Nội đọc Hamlet và một học sinh ở Bogotá đọc Don Quijote cùng tuần ấy đang tham gia chung một ngày hội không cần vé.

Muốn tìm hiểu thêm, trang của UNESCO có mục về World Book and Copyright Day và danh sách các Thủ đô Sách Thế giới qua từng năm. Đọc một vở kịch Shakespeare hay vài chương Don Quijote vào tuần ấy là cách hưởng ứng gần với tinh thần ban đầu nhất.