Viết một truyện chọn lối nên bắt đầu từ các kết thúc và một sơ đồ nhánh trên giấy, chứ không bắt đầu từ trang đầu: quyết định trước truyện có mấy kết thúc, mấy điểm rẽ, nhánh nào nhập lại với nhau, rồi mới viết từng đoạn. Giới hạn phạm vi là việc quan trọng nhất, vì số nhánh tăng theo cấp số nhân: mười lần rẽ đôi liên tiếp mà không nhập lại đã cho 1.024 kết thúc. Bài này đi qua quy trình từ ý tưởng tới bản đọc thử, áp dụng được cho cả truyện in lẫn truyện đọc trên màn hình.
Bước 1: chọn một tình huống có sẵn lựa chọn
Không phải câu chuyện nào cũng hợp để rẽ nhánh. Truyện chọn lối hay nhất thường bắt đầu từ một tình huống mà bản thân nó đã chứa sự lựa chọn:
- Một nơi để thám hiểm: toà nhà bỏ hoang, con tàu đắm, khu rừng. Mỗi căn phòng, mỗi lối rẽ là một điểm chọn tự nhiên.
- Một bí ẩn để giải: hỏi ai trước, tin ai, lục chỗ nào.
- Một mối quan hệ: nói thật hay giấu, ở lại hay ra đi.
- Một tình thế khó xử: cứu người này hay người kia, giữ lời hứa hay giữ an toàn.
Thử viết tình huống thành một câu. Ví dụ: "Bạn là người trông coi ngọn hải đăng, đêm bão thấy một chiếc thuyền lạ phát tín hiệu cầu cứu." Nếu câu đó tự gợi ra hai ba hướng đi, tình huống đã đủ tốt.
Bước 2: viết các kết thúc trước
Người mới hay viết đoạn mở đầu thật hay, rồi rẽ nhánh dần, và kết quả là những nhánh chết giữa chừng không biết dẫn đi đâu. Làm ngược lại an toàn hơn: phác ra danh sách kết thúc trước.
Một truyện ngắn khoảng 30–50 đoạn thường hợp với 4–8 kết thúc. Nên có đủ loại:
| Loại kết thúc | Vai trò | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kết thúc trọn vẹn | Phần thưởng cho người đọc tìm đúng lối hoặc chọn kiên định | Nên có một hoặc hai, không quá dễ tìm |
| Kết thúc buồn nhưng đáng | Cho thấy cái giá của một lựa chọn | Viết kỹ như kết thúc vui, đừng qua loa |
| Kết thúc bất ngờ | Mở ra một sự thật người đọc không ngờ | Phải có manh mối cài sẵn ở nhánh khác |
| Kết thúc sớm | Hậu quả của liều lĩnh | Có lý do rõ trong truyện, tránh kiểu "cầu gãy, hết" |
| Kết thúc mở | Gợi người đọc quay lại tìm lối khác | Không nên quá nhiều, dễ thành hụt hẫng |
Bước 3: vẽ sơ đồ trên giấy
Lấy một tờ giấy khổ lớn. Mỗi đoạn văn là một ô, mỗi lựa chọn là một mũi tên. Đặt đoạn mở đầu ở trên cùng, các kết thúc ở dưới cùng, rồi nối dần từ trên xuống.
Bài toán bùng nổ nhánh
Nếu mỗi đoạn có hai lựa chọn và không nhánh nào nhập lại, số đoạn cần viết tăng gấp đôi sau mỗi tầng: 2, 4, 8, 16, 32… Ở tầng thứ mười đã là 1.024 đoạn. Không ai viết nổi chừng đó cho một truyện ngắn. Có ba cách kiểm soát:
- Cho nhánh nhập lại: hai lối khác nhau cùng dẫn tới một sự kiện lớn (cơn bão ập đến, cuộc gặp ở bến cảng). Sau điểm đó câu chuyện lại tách ra.
- Cho một số nhánh kết thúc sớm: lối liều lĩnh dẫn tới kết thúc sau vài đoạn.
- Cho lựa chọn đổi chi tiết thay vì đổi đường đi: người đọc chọn mang theo đèn hay dây thừng, câu chuyện vẫn đi tiếp nhưng đồ vật đó sẽ quyết định một đoạn sau.
Cách thứ ba đòi hỏi người viết ghi nhớ trạng thái: người đọc đã nhặt gì, đã biết gì, đã gặp ai. Trên giấy, sách in xưa thường làm bằng cách dặn người đọc tự ghi lại, hoặc viết "nếu bạn có chiếc chìa khoá, sang đoạn 80; nếu không, sang đoạn 112".
Bước 4: viết từng đoạn
Mỗi đoạn tự đứng được
Người đọc có thể tới một đoạn từ nhiều lối khác nhau. Vì vậy mỗi đoạn không được giả định người đọc đã biết điều chỉ có ở một nhánh. Nếu đoạn 40 nhắc "người thuỷ thủ mà bạn vừa cứu", hãy chắc rằng mọi lối dẫn vào đoạn 40 đều có chi tiết cứu người thuỷ thủ.
Kết đoạn bằng một lựa chọn rõ
Lựa chọn nên viết ngắn, cụ thể, cùng cấp độ. "Bạn xuống bến đón thuyền" và "Bạn ở lại thắp đèn" là một cặp tốt. "Bạn xuống bến" và "Bạn suy nghĩ về cuộc đời" là cặp tồi, vì một bên là hành động, một bên là trạng thái mơ hồ.
Giữ giọng văn đồng đều
Truyện chọn lối thường viết ở ngôi thứ hai, thì hiện tại. Đoạn nào cũng nên giữ đúng ngôi, đúng thì, đúng cách gọi nhân vật. Một nhánh viết lúc vui, một nhánh viết lúc mệt sẽ lộ ra rất rõ khi người đọc đọc lại.
Bước 5: đánh số và xáo trộn
Với truyện in, không nên đánh số đoạn theo đúng trình tự sơ đồ, vì người đọc liếc trang bên cạnh sẽ thấy trước kết quả. Các sách chọn lối thập niên 1980 thường xáo trộn thứ tự đoạn để đoạn kế tiếp nằm xa. Cách đơn giản: viết xong mọi đoạn, gán cho mỗi đoạn một số ngẫu nhiên, rồi sửa lại toàn bộ dòng "sang đoạn…" theo số mới. Làm việc này cẩn thận, vì một con số sai là một lối cụt.
Với truyện đọc trên màn hình, các công cụ miễn phí như Twine tự lo việc liên kết: mỗi đoạn là một ô, viết tên đoạn trong ngoặc vuông kép là có liên kết. Công cụ còn hiển thị sơ đồ, rất tiện để phát hiện lối cụt.
Bước 6: đọc thử và sửa
Không người viết nào tự tìm hết lỗi của truyện rẽ nhánh. Cần người đọc thử, và nên quan sát họ đọc:
- Có lối cụt không: đoạn nào không dẫn đi đâu, hoặc số đoạn ghi sai.
- Có lỗi mạch truyện không: nhân vật đã chết ở nhánh này lại xuất hiện, đồ vật chưa nhặt đã dùng.
- Người đọc có ngập ngừng khi chọn không: ngập ngừng vì cả hai đều hấp dẫn là tốt; ngập ngừng vì không hiểu lựa chọn là lỗi.
- Người đọc có muốn đọc lại không: đây là thước đo tốt nhất cho một truyện chọn lối.
Một bảng kiểm nhanh sau mỗi lần sửa: đếm số đoạn, số kết thúc, đi thử từng kết thúc ngược lên đoạn mở đầu xem có lối tới không.
Những lỗi người mới hay mắc
- Quá nhiều nhánh, quá ít chiều sâu: năm mươi kết thúc mà kết thúc nào cũng ba dòng.
- Lựa chọn ngẫu nhiên: "đi cửa trái hay cửa phải" mà không có manh mối nào. Một hai lần thì được, cả truyện như vậy người đọc thấy mình chỉ tung đồng xu.
- Trừng phạt vô cớ: chọn hợp lý mà vẫn chết, không có dấu hiệu báo trước.
- Quên nhân vật chính là người đọc: viết sẵn cảm xúc thay người đọc ("bạn thấy ghét ông ta") khiến người đọc không còn chỗ để tự cảm.
- Không vẽ sơ đồ: viết đến đoạn 30 thì không còn nhớ đoạn 12 dẫn tới đâu.
Bắt đầu nhỏ
Bài tập khởi động tốt nhất là một truyện mười đoạn, ba kết thúc, viết trong một buổi tối trên giấy ghi chú dán lên tường. Đưa cho một người thân đọc, xem họ chọn gì. Từ đó mới nâng lên ba mươi, năm mươi đoạn. Ngay cả các tác giả chuyên nghiệp của dòng sách thập niên 1980 cũng làm việc với sơ đồ giấy và thẻ ghi chép, vì đầu óc con người không giữ nổi một mạng lưới vài trăm đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Viết truyện chọn lối bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ một tình huống tự chứa lựa chọn, rồi phác danh sách kết thúc và vẽ sơ đồ nhánh trên giấy. Chỉ khi sơ đồ đã rõ mới viết từng đoạn văn.
Một truyện chọn lối nên có bao nhiêu kết thúc?
Không có con số bắt buộc. Với truyện ngắn khoảng 30–50 đoạn, 4–8 kết thúc thường dễ kiểm soát, đủ đa dạng mà mỗi kết thúc vẫn được viết kỹ.
Làm sao để truyện phân nhánh không quá dài?
Cho các nhánh nhập lại ở những sự kiện chung, cho một số nhánh kết thúc sớm, và dùng lựa chọn làm đổi chi tiết thay vì đổi hẳn đường đi. Như vậy số đoạn cần viết không tăng gấp đôi sau mỗi lần rẽ.
Có công cụ nào để viết truyện chọn lối miễn phí?
Twine là công cụ miễn phí, mã nguồn mở, cho viết truyện liên kết và xuất ra tệp đọc trên trình duyệt. Với truyện in, giấy ghi chú và một tờ giấy khổ lớn để vẽ sơ đồ vẫn là cách hiệu quả.
Vì sao sách chọn lối không đánh số đoạn theo thứ tự?
Nếu đánh số theo trình tự, người đọc dễ liếc thấy đoạn kế tiếp và đoán trước kết quả. Xáo trộn thứ tự khiến mỗi lần nhảy trang vẫn giữ được bất ngờ.
