Chứng khó đọc (dyslexia) là một dạng rối loạn học tập đặc hiệu, có nguồn gốc thần kinh – sinh học: người mắc gặp khó khăn kéo dài trong việc nhận diện từ chính xác và trôi chảy, đánh vần và viết chính tả, dù trí tuệ bình thường và được học hành đầy đủ. Nó không do lười, không do mắt kém, không phải dấu hiệu của trí tuệ thấp. Phát hiện sớm và được hỗ trợ đúng cách giúp trẻ tiến bộ rõ, vì vậy khi nghi ngờ nên đưa trẻ gặp chuyên gia thay vì chờ "lớn tự hết".
Chứng khó đọc là gì, và không phải là gì
Định nghĩa được dùng rộng rãi nhất hiện nay là của Hiệp hội Chứng khó đọc Quốc tế (International Dyslexia Association, IDA), thông qua năm 2002. Tóm lược các ý chính:
- Là một khuyết tật học tập đặc hiệu, có nguồn gốc thần kinh – sinh học.
- Biểu hiện bằng khó khăn trong nhận diện từ chính xác và/hoặc trôi chảy, kèm khả năng đánh vần và giải mã chữ kém.
- Thường bắt nguồn từ thiếu hụt ở phần âm vị của ngôn ngữ, tức khả năng nhận ra và thao tác với các âm nhỏ trong lời nói.
- Khó khăn này "không được dự đoán trước" so với các năng lực khác của người đó và so với việc họ đã được dạy đọc đầy đủ.
- Hệ quả thứ phát có thể là đọc hiểu kém và ít đọc, từ đó vốn từ và kiến thức nền phát triển chậm hơn.
Cũng cần nói rõ những gì chứng khó đọc không phải:
| Lời đồn | Điều khoa học ghi nhận |
|---|---|
| Người khó đọc nhìn thấy chữ bị lộn ngược, nhảy múa | Phần lớn người khó đọc nhìn chữ bình thường. Khó khăn chủ yếu ở khâu nối chữ với âm, không ở mắt |
| Viết ngược b, d là dấu hiệu chắc chắn | Trẻ mới học đọc nào cũng hay viết ngược. Chỉ đáng lưu ý khi kéo dài và đi kèm khó khăn ghép âm |
| Khó đọc là do kém thông minh | Chứng khó đọc gặp ở mọi mức trí tuệ. Định nghĩa nhấn mạnh khó khăn này "bất ngờ" so với năng lực chung |
| Lớn lên sẽ tự hết | Đây là tình trạng kéo dài suốt đời. Người lớn vẫn có thể đọc chậm, viết sai chính tả, dù đã học được cách bù trừ |
| Chỉ có ở tiếng Anh vì chính tả khó | Gặp ở mọi ngôn ngữ có chữ viết. Ở hệ chữ ghi âm đều đặn, nó thường lộ ra dưới dạng đọc rất chậm hơn là đọc sai |
Bao nhiêu người mắc chứng khó đọc
Con số ước tính dao động khá rộng, vì không có một ranh giới tự nhiên giữa "đọc kém" và "khó đọc": khả năng đọc phân bố liên tục trong dân số, và mỗi nghiên cứu chọn một ngưỡng khác nhau. Các tài liệu thường nêu khoảng 5–10% dân số, có nơi nêu cao hơn khi dùng định nghĩa rộng. Vì thế nên hiểu đây là tình trạng khá phổ biến, gần như lớp học nào cũng có thể có một vài em, chứ không phải bệnh hiếm.
Chứng khó đọc có tính di truyền rõ. Trẻ có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột từng gặp khó khăn lớn khi học đọc có nguy cơ cao hơn đáng kể so với trẻ khác. Đây là một trong những thông tin đầu tiên chuyên gia thường hỏi khi thăm khám.
Não người khó đọc khác ở đâu
Các nghiên cứu chụp não ở người khó đọc, trong nhiều ngôn ngữ, thường thấy mạch đọc ở bán cầu trái hoạt động yếu hơn, đặc biệt là vùng nối giữa thị giác và âm thanh lời nói, và vùng hộp chữ ở thuỳ chẩm – thái dương (xem bài về não học đọc trong cùng danh mục). Giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất là giả thuyết thiếu hụt âm vị: người khó đọc gặp khó khi tách, ghép, nhớ các âm nhỏ trong từ, nên việc gắn chữ cái với âm trở nên chậm và dễ sai.
Ngoài ra còn những giả thuyết khác, liên quan đến tốc độ gọi tên nhanh, xử lý thời gian, chú ý thị giác. Giới nghiên cứu hiện nhìn nhận chứng khó đọc có thể có nhiều con đường dẫn tới, và mỗi người có một hồ sơ điểm mạnh, điểm yếu riêng. Điều đáng mừng là nghiên cứu cũng cho thấy sau một thời gian can thiệp hiệu quả, hoạt động của mạch đọc ở nhiều trẻ được cải thiện.
Dấu hiệu sớm theo từng giai đoạn
Các dấu hiệu dưới đây chỉ là gợi ý để bố mẹ, thầy cô để ý. Một trẻ có vài dấu hiệu không có nghĩa là mắc chứng khó đọc; điều quan trọng là khó khăn kéo dài, rõ rệt hơn hẳn các bạn cùng tuổi dù đã được học đầy đủ.
Tuổi mẫu giáo (khoảng 4–5 tuổi)
- Khó nhớ tên chữ cái, kể cả những chữ trong tên mình, dù đã được chỉ nhiều lần.
- Không nhận ra được hai từ có vần giống nhau, khó với những câu đố vần, nối âm đơn giản.
- Hay nói ngọng, nói lẫn âm trong từ dài kéo dài hơn các bạn.
- Khó học thuộc bài hát, bài đồng dao có vần.
- Trong gia đình có người từng rất khó khăn khi học đọc.
Đầu tiểu học (lớp 1–3)
- Ghép âm rất chậm và vất vả, quên cách đọc những từ vừa đọc ở dòng trên.
- Đoán từ dựa vào tranh hay chữ cái đầu thay vì đọc hết.
- Viết chính tả sai nhiều và sai không nhất quán, cùng một từ viết mỗi lần một kiểu.
- Né tránh đọc to, than đau bụng, mệt khi đến giờ đọc.
- Nghe hiểu tốt, kể chuyện hay, nhưng tự đọc thì hiểu kém hơn hẳn.
Học sinh lớn và người lớn
- Đọc chậm, đọc tốn sức, phải đọc lại nhiều lần mới hiểu.
- Chính tả vẫn yếu, viết bài mất nhiều thời gian.
- Khó học ngoại ngữ, nhất là phần đọc viết.
- Thường phát triển cách bù trừ: nghe giảng kỹ, ghi nhớ bằng lời, dùng công cụ đọc to.
Khi nghi ngờ thì làm gì
Chứng khó đọc không thể tự chẩn đoán qua một bài kiểm tra trên mạng hay một danh sách dấu hiệu. Chẩn đoán cần đánh giá toàn diện, loại trừ các nguyên nhân khác. Trình tự hợp lý:
- Kiểm tra mắt và tai trước. Đưa trẻ khám thị lực và thính lực để loại trừ tật khúc xạ, nghe kém, những vấn đề có thể làm trẻ học đọc khó.
- Trao đổi với giáo viên. Thầy cô có cái nhìn so sánh với các bạn cùng lớp, biết trẻ khó ở khâu nào.
- Gặp chuyên gia đánh giá. Ở Việt Nam có thể tìm đến khoa tâm lý hoặc tâm bệnh ở các bệnh viện nhi, các chuyên viên tâm lý học đường, chuyên gia giáo dục đặc biệt hoặc âm ngữ trị liệu có chuyên môn về rối loạn học tập. Chuyên gia sẽ đánh giá trí tuệ chung, ngôn ngữ nói, khả năng âm vị, đọc và viết.
- Hỏi rõ kết quả và kế hoạch hỗ trợ. Một đánh giá tốt không chỉ cho một cái tên, mà nói trẻ mạnh ở đâu, yếu ở đâu và nên làm gì tiếp.
Phát hiện ở lớp 1, lớp 2 thường cho kết quả tốt hơn so với khi trẻ đã lên cuối cấp và mất tự tin. Chờ "để xem năm sau thế nào" thường làm mất thời gian quý.
Những phương pháp nên cẩn trọng
Vì phụ huynh lo lắng, thị trường có nhiều sản phẩm và liệu pháp hứa hẹn "chữa khỏi" chứng khó đọc. Một số điểm đã được giới chuyên môn đưa ra:
- Liệu pháp luyện mắt, kính màu, tấm phủ màu: năm 2009, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cùng các hội nhãn khoa Mỹ ra tuyên bố chung rằng chứng khó đọc không phải bệnh về mắt, và không khuyến nghị các liệu pháp thị giác hay kính màu để điều trị. Trẻ vẫn nên khám mắt định kỳ, nhưng để phát hiện tật mắt, không phải để chữa khó đọc.
- Phông chữ "dành cho người khó đọc": các nghiên cứu có đối chứng đến nay chưa cho thấy những phông này giúp đọc nhanh hay chính xác hơn so với phông thông thường. Một số nghiên cứu thấy giãn rộng khoảng cách giữa các chữ cái giúp một số trẻ, nhưng kết quả chưa thống nhất.
- Những hứa hẹn chữa khỏi trong vài tuần: chứng khó đọc là tình trạng lâu dài. Hỗ trợ hiệu quả giúp cải thiện rõ, nhưng cần thời gian và kiên trì.
Các can thiệp có cơ sở bằng chứng tốt nhất hiện nay thường có chung đặc điểm: dạy có hệ thống quan hệ giữa âm và chữ, luyện nhận biết âm vị, đi từ dễ đến khó, luyện đọc trôi chảy và được làm đều đặn, sớm, trong nhóm nhỏ hoặc một kèm một. Chuyên gia sẽ là người đề xuất cụ thể cho từng trẻ.
Góc nhìn hôm nay: đồng hành cùng người khó đọc
Ở nhà và ở trường, vài việc giúp trẻ khó đọc giữ được niềm vui với sách:
- Tiếp tục đọc to cho trẻ nghe, kể cả khi trẻ đã lớn. Nghe đọc giúp vốn từ và hiểu biết phát triển trong lúc khả năng tự đọc đang bắt kịp.
- Cho trẻ dùng sách nói, công cụ đọc to song song với luyện đọc. Đây không phải "ăn gian", mà là cách tiếp cận nội dung.
- Không bắt trẻ đọc to trước lớp khi trẻ chưa sẵn sàng. Bị cười chê là một trong những điều làm trẻ sợ đọc nhất.
- Khen nỗ lực, không so sánh. Tiến bộ của trẻ khó đọc có thể chậm, nhưng là tiến bộ thật.
- Để ý cả cảm xúc. Trẻ khó đọc dễ tự ti, lo âu. Nếu trẻ buồn bã kéo dài, ngại đi học, nên chia sẻ với chuyên gia tâm lý.
Người lớn nghi mình có chứng khó đọc cũng có thể tìm gặp chuyên gia đánh giá. Biết rõ tình trạng của mình giúp chọn cách học, cách làm việc phù hợp, và giảm cảm giác "mình kém" đã mang theo nhiều năm.
Muốn đọc thêm, cuốn Overcoming Dyslexia của bác sĩ Sally Shaywitz (Đại học Yale) là tài liệu phổ thông được nhiều phụ huynh tham khảo, trang của Hiệp hội Chứng khó đọc Quốc tế cũng có nhiều tờ thông tin dễ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Chứng khó đọc là gì?
Chứng khó đọc (dyslexia) là một rối loạn học tập đặc hiệu có nguồn gốc thần kinh – sinh học, khiến người mắc khó nhận diện từ chính xác và trôi chảy, khó đánh vần và viết chính tả. Nó thường bắt nguồn từ khó khăn xử lý các âm nhỏ trong lời nói, không liên quan đến trí thông minh.
Dấu hiệu sớm của chứng khó đọc ở trẻ là gì?
Ở tuổi mẫu giáo, trẻ có thể khó nhớ tên chữ cái, khó nhận ra vần, khó học thuộc bài đồng dao. Ở đầu tiểu học, trẻ ghép âm rất chậm, đoán từ qua tranh, viết chính tả sai nhiều và không nhất quán. Có vài dấu hiệu chưa phải là mắc bệnh; cần chuyên gia đánh giá.
Trẻ viết ngược chữ b, d có phải bị chứng khó đọc không?
Không nhất thiết. Viết ngược chữ rất thường gặp ở trẻ mới học đọc và thường tự hết. Chỉ đáng để ý khi tình trạng kéo dài và đi kèm khó khăn rõ rệt trong việc ghép âm, đọc từ.
Chứng khó đọc có chữa khỏi được không?
Chứng khó đọc là tình trạng kéo dài suốt đời, nhưng can thiệp sớm và đúng cách giúp người mắc đọc tốt hơn rõ rệt. Nên cẩn trọng với các sản phẩm hứa chữa khỏi nhanh, như kính màu hay luyện mắt, vì chưa có bằng chứng ủng hộ.
Nghi con bị chứng khó đọc thì đi khám ở đâu?
Trước tiên nên khám mắt và tai để loại trừ nguyên nhân khác. Sau đó có thể đưa trẻ tới khoa tâm lý, tâm bệnh của bệnh viện nhi hoặc gặp chuyên gia tâm lý, giáo dục đặc biệt có chuyên môn về rối loạn học tập để được đánh giá toàn diện.
