Mắt di chuyển thế nào khi đọc: điểm dừng, bước nhảy và nhảy lùi

Khi đọc, mắt không trượt đều trên dòng chữ như ta vẫn tưởng. Nó đứng lại ở một điểm khoảng một phần tư giây (điểm dừng, fixation), rồi nhảy vọt sang điểm kế tiếp trong vài chục mili giây (bước nhảy, saccade), thỉnh thoảng nhảy lùi lại đọc lại. Phần lớn thông tin chữ được thu vào trong lúc mắt đứng yên, và mỗi lần dừng mắt chỉ nhìn rõ được một khoảng chữ rất hẹp.

Phát hiện cũ: mắt đọc theo từng cú giật

Cuối thế kỷ 19, nhà nhãn khoa Pháp Louis Émile Javal quan sát người đọc và nhận ra mắt họ không lướt êm mà di chuyển thành từng nhịp giật ngắn. Từ "saccade" trong tiếng Pháp, nghĩa gốc là cú giật, từ đó được dùng để gọi bước nhảy của mắt. Đầu thế kỷ 20, nhà tâm lý học Mỹ Edmund Burke Huey tổng kết các nghiên cứu thời đó trong cuốn The Psychology and Pedagogy of Reading (1908), một cuốn sách đến nay vẫn được giới nghiên cứu đọc nhắc tới.

Phải đến thập niên 1970, khi có máy theo dõi mắt nối với máy tính, các nhà khoa học mới đo được chính xác từng điểm dừng, từng bước nhảy và, quan trọng hơn, thay đổi chữ trên màn hình ngay trong lúc mắt đang nhảy. Người đi đầu trong lĩnh vực này là Keith Rayner (Mỹ), người đã dành gần bốn mươi năm nghiên cứu chuyển động mắt khi đọc.

Những con số cơ bản của mắt khi đọc

Các số liệu dưới đây là trung bình ở người lớn đọc thầm tiếng Anh, theo các tổng quan của Rayner và cộng sự. Mỗi người, mỗi văn bản sẽ khác.

Cộng lại, khoảng chín phần mười thời gian đọc là lúc mắt đứng yên. Bước nhảy nhanh tới mức trong lúc nhảy, não tạm giảm nhạy với hình ảnh để ta không thấy cảnh vật nhoè đi. Nhờ vậy ta có cảm giác mình đang nhìn trơn tru một dòng chữ liền mạch.

Mỗi lần dừng, mắt thấy rõ được bao nhiêu chữ

Chỉ một vùng rất nhỏ ở giữa võng mạc, gọi là hố trung tâm (fovea), nhìn đủ sắc nét để nhận ra chữ cái. Vùng này chỉ tương ứng khoảng hai độ góc nhìn, tức chừng sáu đến tám chữ cái ở khoảng cách đọc bình thường. Ra xa hơn, hình ảnh mờ nhanh.

Thí nghiệm cửa sổ di động

Năm 1975, George McConkie và Keith Rayner nghĩ ra một cách đo tài tình: cho người đọc nhìn màn hình máy tính, chỉ để chữ thật hiện trong một "cửa sổ" quanh điểm mắt đang nhìn, còn bên ngoài cửa sổ chữ bị thay bằng ký tự vô nghĩa. Cửa sổ di chuyển theo mắt. Nếu cửa sổ đủ rộng, người đọc không hề nhận ra có gì bất thường và đọc với tốc độ bình thường. Nếu thu hẹp, họ đọc chậm hẳn.

Kết quả được lặp lại nhiều lần: với người đọc tiếng Anh, tầm nhìn đọc (perceptual span) kéo dài khoảng 3–4 ký tự về bên trái điểm dừng và khoảng 14–15 ký tự về bên phải. Vùng lệch hẳn sang phải vì người đọc tiếng Anh đọc từ trái sang phải, chú ý dồn về phía chữ sắp tới.

Điều thú vị là sự lệch này đảo ngược ở người đọc tiếng Do Thái, viết từ phải sang trái. Với tiếng Trung, mỗi chữ chứa nhiều thông tin hơn một chữ cái Latinh, tầm nhìn đọc tính theo số chữ hẹp hơn hẳn. Tức là tầm nhìn đọc không cố định do mắt quyết định, mà do chú ý và hệ chữ quyết định.

Trong khoảng 14–15 ký tự bên phải ấy, chỉ vài chữ đầu được nhận ra rõ. Phần xa hơn chỉ cho biết thông tin thô: từ dài hay ngắn, khoảng trắng ở đâu. Não dùng chính thông tin thô này để quyết định bước nhảy tiếp theo đặt vào đâu.

Mắt chọn chỗ đặt điểm dừng thế nào

Người đọc không quyết định có ý thức chỗ nhìn, nhưng mắt có những thói quen khá ổn định:

• Dừng hơi lệch trái giữa từ. Điểm dừng thường rơi vào khoảng giữa hoặc hơi lệch về phía đầu từ, nơi được cho là thuận nhất để nhận ra cả từ.
• Từ dài, từ lạ thì dừng lâu hơn. Thời gian dừng phụ thuộc mạnh vào độ quen của từ. Một từ hiếm có thể làm mắt dừng lâu hơn hẳn một từ thông dụng cùng độ dài.
• Từ dễ đoán thì hay bị bỏ qua. Nếu câu trước đã cho biết gần chắc từ tiếp theo là gì, mắt thường nhảy qua luôn.
• Câu khó thì nhảy lùi nhiều. Gặp câu có cấu trúc gây hiểu nhầm, mắt quay lại đoạn trước để đọc lại.

Những quan sát này cho thấy chuyển động mắt khi đọc không phải động tác máy móc. Nó được điều khiển từng giây bởi việc não hiểu đến đâu. Rayner và các đồng nghiệp đã xây các mô hình máy tính, như mô hình E-Z Reader, mô phỏng khá sát mắt người đọc bằng cách để quyết định "bao giờ nhảy" phụ thuộc vào tiến độ nhận diện từ.

Chữ bị đảo lộn vẫn đọc được: lời đồn và sự thật

Trên mạng từng lan truyền một đoạn văn bị đảo trật tự chữ cái bên trong từ, kèm lời khẳng định rằng "theo một nghiên cứu ở Đại học Cambridge", chỉ cần chữ đầu và chữ cuối đúng là ta đọc được bình thường. Thực tế không có nghiên cứu Cambridge nào như vậy.

Năm 2006, Rayner cùng các cộng sự ở Anh thử nghiệm thật với máy theo dõi mắt. Người đọc vẫn hiểu được văn bản có chữ bị đảo, nhưng tốc độ đọc giảm rõ rệt, điểm dừng dài hơn và nhảy lùi nhiều hơn. Đảo chữ ở đầu từ gây khó nhiều nhất, đảo ở giữa từ ít khó hơn. Tên bài báo của họ, viết đảo chữ cố ý, nói gọn kết luận: đọc chữ bị xáo trộn vẫn được, nhưng phải trả giá.

Chuyển động mắt và chuyện đọc nhanh, đọc chậm

Từ những số liệu trên, có thể hiểu vì sao người đọc giỏi đọc nhanh hơn: không phải mắt họ nhảy xa hơn nhiều, mà vì họ nhận ra từ nhanh hơn, nên điểm dừng ngắn hơn, ít nhảy lùi hơn và bỏ qua được nhiều từ dễ đoán hơn. Người mới học đọc hay người đọc văn bản khó có điểm dừng dài, bước nhảy ngắn, nhiều lần nhảy lùi.

Nói cách khác, chuyển động mắt phản ánh độ khó của việc đọc, không phải nguyên nhân. Đây là lý do các nhà nghiên cứu hoài nghi những khoá học hứa "luyện mắt" để đọc nhanh gấp nhiều lần (xem bài về đọc nhanh trong cùng danh mục), cũng như hoài nghi việc coi chuyển động mắt bất thường là nguyên nhân của chứng khó đọc. Ở người khó đọc, mắt dừng lâu và nhảy lùi nhiều chủ yếu vì họ gặp khó khi xử lý chữ, không phải ngược lại.

Còn tiếng Việt thì sao

Phần lớn số liệu kinh điển về chuyển động mắt đo ở người đọc tiếng Anh và một số ngôn ngữ châu Âu, sau đó mở rộng sang tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Do Thái, tiếng Phần Lan. Tiếng Việt có một đặc điểm đáng chú ý với người nghiên cứu: khoảng trắng ngăn cách âm tiết, không phải từ. "Học sinh", "thư viện" là một từ nhưng viết thành hai khối. Người đọc phải tự gom các âm tiết thành từ dựa vào hiểu biết ngôn ngữ, khác với tiếng Anh nơi khoảng trắng báo ranh giới từ, và khác tiếng Trung nơi hoàn toàn không có khoảng trắng.

Điều này có ảnh hưởng thế nào tới chỗ đặt điểm dừng và độ dài bước nhảy là câu hỏi thú vị, nhưng số liệu theo dõi mắt với tiếng Việt chưa phổ biến rộng. Vì thế không nên áp nguyên con số "7–9 ký tự mỗi bước nhảy" của tiếng Anh vào người đọc tiếng Việt.

Góc nhìn hôm nay: mắt khoẻ, đọc thoải mái

Hiểu mắt đọc thế nào giúp đọc dễ chịu hơn:

• Dòng chữ vừa phải. Dòng quá dài khiến mắt khó tìm đầu dòng tiếp theo khi quay về; dòng quá ngắn khiến mắt phải xuống dòng liên tục. Sách in thường giữ dòng ở mức vừa tầm.
• Nhảy lùi không phải lỗi. Quay lại đọc một câu chưa hiểu là phần bình thường của đọc hiểu, không nên tự ép mình "không bao giờ đọc lại".
• Đọc lâu thì nghỉ mắt. Mắt dừng – nhảy hàng nghìn lần mỗi giờ đọc. Ngẩng lên nhìn xa định kỳ giúp cơ mắt điều tiết được thả lỏng.
• Thấy chữ nhoè, nhoè đôi, nhức mắt kéo dài khi đọc thì nên đi khám mắt. Đó có thể là tật khúc xạ hay vấn đề phối hợp hai mắt cần bác sĩ nhãn khoa kiểm tra, không phải chuyện tự luyện.

Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể tìm đọc các bài tổng quan của Keith Rayner về chuyển động mắt khi đọc, hoặc cuốn The Psychology of Reading do ông cùng các đồng nghiệp viết, vốn là giáo trình quen thuộc của ngành.