Đọc nhanh (speed reading) có thật không: khoa học nói gì về tốc độ và hiểu

Đọc nhanh gấp nhiều lần mà vẫn hiểu trọn, như các khoá "speed reading" quảng cáo, không được nghiên cứu khoa học ủng hộ. Tổng quan năm 2016 của Keith Rayner và các cộng sự kết luận rằng giữa tốc độ và mức hiểu luôn có sự đánh đổi: đọc nhanh hơn mức bình thường nhiều thì hiểu ít đi, và nút thắt nằm ở tốc độ não nhận ra từ và hiểu ngôn ngữ, không phải ở đôi mắt. Điều làm được là đọc lướt có chủ đích và trở thành người đọc giỏi hơn qua vốn từ, kiến thức và luyện tập.

Người bình thường đọc nhanh cỡ nào

Trước khi bàn chuyện đọc nhanh, cần biết tốc độ đọc bình thường là bao nhiêu. Năm 2019, nhà tâm lý học Marc Brysbaert (Đại học Ghent, Bỉ) tổng hợp gần 200 nghiên cứu về tốc độ đọc ở người lớn và đưa ra ước tính: đọc thầm tiếng Anh trung bình khoảng 238 từ mỗi phút với văn bản phi hư cấu và khoảng 260 từ mỗi phút với văn bản hư cấu. Phần lớn người lớn rơi vào khoảng 175–300 từ mỗi phút. Đọc to chậm hơn, khoảng 180 từ mỗi phút.

Những con số này đo cho tiếng Anh. Tiếng Việt đếm theo âm tiết, cách tính "từ" khác hẳn, nên không thể áp nguyên con số. Nhưng bức tranh chung giống nhau: người đọc thành thạo đọc vài trăm đơn vị mỗi phút, chứ không phải vài nghìn.

Lời hứa của các khoá đọc nhanh

Phong trào đọc nhanh nổi lên ở Mỹ từ năm 1959, khi Evelyn Wood, một giáo viên, mở chương trình Reading Dynamics và quảng bá rằng học viên có thể đọc hàng nghìn từ mỗi phút. Từ đó đến nay, các khoá học, sách, ứng dụng đọc nhanh thường dựa vào một số kỹ thuật lặp đi lặp lại:

Tổng quan 2016: nút thắt nằm ở ngôn ngữ, không ở mắt

Năm 2016, tạp chí Psychological Science in the Public Interest, chuyên đăng các tổng quan khoa học viết cho công chúng, công bố bài "So Much to Read, So Little Time: How Do We Read, and Can Speed Reading Help?". Tác giả là Keith Rayner, Elizabeth Schotter, Michael Masson, Mary Potter và Rebecca Treiman, đều là những tên tuổi lớn trong nghiên cứu về đọc. Rayner mất năm 2015, trước khi bài được in.

Những kết luận chính của bài tổng quan, tóm lược:

• Có sự đánh đổi giữa tốc độ và độ chính xác. Đọc nhanh hơn thì hiểu ít đi. Đây là điều gần như luôn thấy trong các thí nghiệm, không có ngoại lệ đáng tin cậy.
• Mắt không phải nút thắt. Như bài về chuyển động mắt trong cùng danh mục đã trình bày, mỗi điểm dừng của mắt dài bao nhiêu phụ thuộc vào việc não nhận ra từ nhanh đến đâu. Luyện mắt nhảy nhanh hơn mà não chưa kịp xử lý thì chỉ bỏ sót chữ.
• Giọng nói trong đầu không phải thói xấu. Nó giúp giữ các từ trong trí nhớ làm việc đủ lâu để hiểu cả câu.
• Đọc lướt là có ích, nhưng phải hiểu nó là gì. Lướt giúp nắm ý chính, tìm thông tin nhanh, nhất là khi người đọc biết mình cần tìm gì. Nhưng lướt thì bỏ sót chi tiết, và người lướt nên biết mình đang đánh đổi.
• Cách đọc nhanh hơn bền vững nhất là trở thành người đọc giỏi hơn: vốn từ rộng, kiến thức nền nhiều, đọc nhiều để nhận diện từ tự động.

Bài tổng quan cũng điểm lại các thí nghiệm từ thập niên 1980 so sánh người đã qua khoá đọc nhanh với người đọc thường được yêu cầu đọc lướt. Kết quả của hai nhóm khá giống nhau: nắm được ý khái quát, đặc biệt khi đã biết trước về chủ đề, nhưng trả lời câu hỏi chi tiết kém hơn hẳn so với khi đọc ở tốc độ thường. Nói cách khác, cái mà các khoá đọc nhanh dạy về bản chất là đọc lướt.

Vì sao nhiều người vẫn thấy đọc nhanh "có tác dụng"

Không ít người học xong khoá đọc nhanh cảm thấy mình đọc nhanh hơn và hiểu được. Có vài lý do:

• Ta thường đánh giá cao mức hiểu của chính mình. Nắm được ý chung dễ tạo cảm giác đã hiểu hết. Chỉ khi bị hỏi chi tiết, lỗ hổng mới lộ ra.
• Kiến thức nền che đi phần bỏ sót. Đọc lướt một bài về lĩnh vực mình rành, ta tự điền chỗ trống bằng điều đã biết.
• Tập trung hơn thì đọc tốt hơn. Nhiều khoá học kèm theo lời khuyên tắt điện thoại, đọc có mục tiêu, đặt câu hỏi trước khi đọc. Những thói quen này thật sự có ích, nhưng không liên quan đến "kỹ thuật đọc nhanh".
• Văn bản luyện tập thường dễ. Đọc nhanh một đoạn văn đơn giản khác xa đọc nhanh một hợp đồng hay một chương sách triết học.

Danh hài Woody Allen từng có câu đùa nổi tiếng: ông học một khoá đọc nhanh, đọc xong Chiến tranh và hoà bình trong hai mươi phút, và cuốn sách "có nói về nước Nga". Câu đùa tóm gọn điều các nhà khoa học nói bằng số liệu.

Đọc nhanh và đọc lướt: khi nào nên, khi nào không

Đọc lướt không xấu. Người đọc giỏi điều chỉnh tốc độ theo mục đích, và đó mới là kỹ năng đáng luyện.

Làm sao để đọc nhanh hơn một cách thật sự

Không có mẹo thần kỳ, nhưng có những cách được nghiên cứu ủng hộ:

1. Đọc nhiều. Mỗi lần gặp một từ, việc nhận ra nó lần sau nhanh hơn một chút. Người đọc nhiều có hàng chục nghìn từ được nhận diện tự động.
2. Mở rộng vốn từ. Từ lạ là chỗ mắt dừng lâu nhất. Biết nhiều từ thì ít chỗ vấp.
3. Tích luỹ kiến thức nền. Người biết nhiều về một lĩnh vực đọc tài liệu lĩnh vực đó nhanh và hiểu sâu hơn hẳn người mới.
4. Đặt câu hỏi trước khi đọc. Biết mình cần gì giúp quyết định đoạn nào đọc kỹ, đoạn nào lướt.
5. Bớt xao nhãng. Mỗi lần ngắt quãng để xem điện thoại, phải mất thời gian để "vào lại" mạch đọc.

Những cách này chậm hơn lời hứa "gấp mười lần sau một tuần", nhưng kết quả bền và không phải đánh đổi mức hiểu.

Góc nhìn hôm nay: đọc ít mà kỹ hay đọc nhiều mà lướt

Lượng chữ mỗi ngày đổ vào điện thoại, máy tính khiến nhiều người cảm thấy mình đọc quá chậm. Nhưng câu hỏi đáng đặt ra có lẽ không phải "làm sao đọc nhanh hơn", mà là "cái gì đáng đọc kỹ". Chọn lọc tốt giúp tiết kiệm thời gian nhiều hơn bất kỳ kỹ thuật đọc nhanh nào.

Khi gặp quảng cáo khoá đọc nhanh, có thể tự hỏi vài câu: lời hứa có đi kèm kiểm tra mức hiểu chi tiết không, hay chỉ đo tốc độ? Văn bản dùng để kiểm tra khó hay dễ? Có nghiên cứu độc lập nào, hay chỉ có lời chứng của học viên? Muốn đọc thêm, bài tổng quan năm 2016 của Rayner và cộng sự có thể tìm đọc miễn phí trên mạng và viết khá dễ hiểu cho người ngoài ngành.