Não người không có sẵn một "vùng đọc" do tiến hoá tạo ra: chữ viết mới xuất hiện khoảng hơn năm nghìn năm, quá ngắn để gen kịp thay đổi. Khi học đọc, não mượn một vùng vốn dùng để nhận ra đồ vật và khuôn mặt ở thuỳ chẩm – thái dương bên trái, rồi "huấn luyện lại" nó thành nơi nhận diện chữ. Nhà thần kinh học Pháp Stanislas Dehaene gọi nơi đó là vùng hộp chữ của não, và gọi quá trình mượn chỗ này là sự tái chế nơ-ron.
Chữ viết quá trẻ để não có sẵn chỗ
Những hệ chữ viết sớm nhất được biết đến xuất hiện ở Lưỡng Hà và Ai Cập vào khoảng cuối thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên. Việc đại đa số dân chúng biết chữ chỉ mới diễn ra vài thế kỷ gần đây.
Với tiến hoá sinh học, vài nghìn năm là cái chớp mắt. Nói chuyện thì khác: trẻ ở mọi nền văn hoá đều tự học nói nếu được nghe nói, không cần lớp học. Đọc thì không bao giờ tự đến. Trẻ phải được dạy, phải luyện hàng nghìn giờ. Maryanne Wolf, nhà nghiên cứu về đọc ở Mỹ, mở đầu cuốn Proust and the Squid (2007) bằng ý này: con người không sinh ra để đọc, mỗi đứa trẻ phải tự dựng lại mạch đọc trong não mình.
Vùng hộp chữ: nằm ở đâu, làm gì
Từ cuối thập niên 1990, các nhóm nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) liên tục thấy một vùng nhỏ ở mặt dưới thuỳ chẩm – thái dương bên trái, gần hồi thoi (fusiform gyrus), sáng lên mỗi khi người biết chữ nhìn vào chữ viết. Năm 2000, Laurent Cohen, Stanislas Dehaene và cộng sự đặt tên cho nó là vùng hình dạng chữ thị giác (visual word form area). Dehaene gọi gọn hơn là "hộp chữ của não" (letterbox).
Vùng này có vài đặc điểm đáng chú ý:
- Không quan tâm chữ hoa hay chữ thường. "BÀN" và "bàn" trông khác hẳn về hình dạng, nhưng vùng hộp chữ phản ứng như nhau. Nó nhận ra chữ cái và tổ hợp chữ, không chỉ hình vẽ.
- Không quan tâm vị trí. Từ hiện ở bên trái hay bên phải tầm nhìn đều được chuyển về cùng một chỗ, gần như luôn ở bán cầu trái.
- Rất nhanh. Chỉ trong khoảng một phần năm giây sau khi mắt nhìn vào từ, vùng này đã phản ứng, trước cả khi ta ý thức được mình đang đọc gì.
- Gần như cùng một chỗ ở mọi hệ chữ. Người đọc tiếng Anh, tiếng Do Thái, tiếng Trung hay tiếng Nhật đều dùng vùng này, vị trí chỉ xê dịch chút ít.
Vùng hộp chữ không làm việc một mình. Nó là "cửa vào" của mạch đọc. Từ đây, thông tin chữ được chuyển tới các vùng ngôn ngữ quanh rãnh Sylvius bên trái, nơi xử lý âm thanh và nghĩa của lời nói. Đọc, nói cho cùng, là nối thị giác vào hệ ngôn ngữ nói đã có sẵn từ trước.
Bằng chứng từ những người mất khả năng đọc
Trước khi có máy chụp não, manh mối đến từ bệnh nhân. Năm 1892, nhà thần kinh học Pháp Joseph Jules Dejerine mô tả một người đàn ông sau tai biến bỗng không đọc được chữ, dù vẫn nói bình thường, nhận ra đồ vật, và lạ nhất là vẫn viết được. Ông viết một câu, rồi lát sau không đọc lại được chính câu mình vừa viết. Khám nghiệm sau khi người này mất cho thấy tổn thương ở vùng chẩm bên trái.
Tình trạng này nay gọi là chứng mất đọc đơn thuần (pure alexia, hay mất đọc không kèm mất viết). Người bệnh thường phải đánh vần từng chữ cái một, từ càng dài đọc càng chậm. Các nghiên cứu hình ảnh học hiện đại xác nhận tổn thương ở họ thường trùng hoặc cắt đứt đường dẫn tới vùng hộp chữ. Đây là bằng chứng mạnh rằng nhận diện chữ có một trạm riêng trong não, tách khỏi khả năng viết và hiểu lời nói.
Giả thuyết tái chế nơ-ron
Vì sao lại là chỗ đó? Dehaene đưa ra giả thuyết tái chế nơ-ron (neuronal recycling), trình bày kỹ trong cuốn Reading in the Brain (bản tiếng Anh 2009). Ý chính:
- Vùng thuỳ chẩm – thái dương vốn chuyên nhận ra hình dạng: đồ vật, khuôn mặt, cảnh vật. Nó đặc biệt nhạy với những nét giao nhau như hình chữ T, chữ L, chữ Y, vì trong thế giới thật, đó là dấu hiệu của cạnh và góc vật thể.
- Khi học đọc, một phần vùng này được "tái sử dụng" cho chữ viết. Nó không được tạo mới, mà được chuyển việc.
- Các hệ chữ viết của loài người, theo Dehaene, đã tự tiến hoá về mặt văn hoá để vừa với bộ máy thị giác sẵn có. Phần lớn chữ viết trên thế giới dùng những nét giao kiểu T, L, X với tần suất gần giống tần suất chúng xuất hiện trong cảnh vật tự nhiên.
Nói cách khác, não không thích nghi với chữ, mà chữ đã thích nghi với não.
Học đọc đổi gì trong não người lớn
Năm 2010, Dehaene cùng các đồng nghiệp ở Pháp, Bồ Đào Nha và Brazil công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu so sánh ba nhóm người lớn: người biết chữ từ nhỏ, người học chữ khi đã trưởng thành, và người chưa từng biết chữ. Kết quả:
- Biết chữ làm vùng hộp chữ phản ứng mạnh với chữ viết, kể cả ở người học chữ muộn. Não người lớn vẫn đủ dẻo để học đọc.
- Ở người biết chữ, phản ứng với khuôn mặt tại vùng này giảm đi một chút, và việc nhận diện mặt dịch dần sang bán cầu phải nhiều hơn. Đúng như dự đoán "mượn chỗ".
- Khi đọc, vùng nghe hiểu lời nói cũng được kích hoạt: chữ viết đã nối được vào hệ ngôn ngữ nói.
Mức giảm nhận diện mặt rất nhỏ, không có nghĩa người biết chữ kém nhận mặt người. Nó chỉ cho thấy học đọc thật sự sắp xếp lại một phần bộ máy thị giác.
Chuyện chữ b và d bị viết ngược
Trẻ mới học chữ hay viết ngược b thành d, hay viết cả chữ theo kiểu soi gương. Nhiều phụ huynh lo lắng. Theo cách giải thích của Dehaene, đây phần lớn là dấu vết của bộ máy thị giác cổ xưa.
Với tổ tiên săn bắt hái lượm, một con hổ nhìn từ bên trái hay bên phải vẫn là con hổ. Hệ thị giác vì thế mặc định coi hai hình đối xứng gương là một. Đó là lợi thế trong rừng, nhưng là rắc rối khi gặp chữ: b và d, p và q là hai chữ khác nhau chỉ vì hướng. Học đọc buộc não phải "quên" thói quen coi hình gương là một, ít nhất đối với chữ viết.
Vì vậy viết ngược ở trẻ năm sáu tuổi là chuyện thường gặp và thường tự hết khi trẻ đọc nhiều hơn. Nó không phải dấu hiệu chắc chắn của chứng khó đọc. Điều đáng để ý hơn là trẻ có nối được chữ với âm hay không (xem thêm bài về chứng khó đọc trong cùng danh mục).
Hai con đường từ chữ đến nghĩa
Các mô hình đọc phổ biến trong tâm lý học nhận thức thường mô tả hai con đường hoạt động song song:
| Con đường | Cách làm | Dùng nhiều khi |
|---|---|---|
| Đường ngữ âm (chữ → âm → nghĩa) | Chuyển từng chữ cái, cụm chữ thành âm, ghép lại rồi nhận ra từ qua âm | Gặp từ mới, tên riêng lạ, từ chưa đọc bao giờ; người mới học đọc |
| Đường từ vựng (chữ → nghĩa) | Nhận ra cả từ quen như một khối và truy cập nghĩa ngay | Từ quen thuộc, người đọc thành thạo; các từ viết không theo quy tắc (trong tiếng Anh như "yacht") |
Người đọc giỏi dùng cả hai, chuyển đổi liên tục mà không hay biết. Người mới học bắt buộc phải đi đường ngữ âm trước: chưa nối được chữ với âm thì không có gì để "nhận ra" cả khối. Đây là một lý do nhiều tổng quan khoa học, trong đó có báo cáo của Hội đồng Đọc Quốc gia Hoa Kỳ (National Reading Panel) năm 2000, kết luận rằng dạy trẻ quan hệ chữ – âm một cách có hệ thống giúp trẻ học đọc tốt hơn so với cách dạy không có hệ thống hoặc không dạy ghép âm. Dehaene cũng ủng hộ quan điểm này.
Não thay đổi nhanh đến đâu khi trẻ học chữ
Những nghiên cứu theo dõi trẻ em qua nhiều lần chụp não trong năm đầu đi học cho thấy vùng hộp chữ bắt đầu "chuyên về chữ" khá sớm, chỉ sau vài tháng học đọc, và tiếp tục được tinh chỉnh trong nhiều năm sau. Tốc độ phụ thuộc vào việc trẻ được luyện bao nhiêu, chứ không phải tuổi chính xác bắt đầu học.
Điều này dẫn đến một số điểm thực tế:
- Luyện đều quan trọng hơn bắt đầu sớm. Vùng hộp chữ được định hình qua số lần gặp chữ. Đọc mỗi ngày một ít có ích hơn học dồn.
- Đọc trôi chảy là kết quả của tự động hoá. Khi nhận diện chữ đã tự động, não dành sức cho việc hiểu. Khi còn phải gắng nhận chữ, người đọc ít còn sức để nghĩ về nội dung.
Góc nhìn hôm nay: hiểu não để đọc và dạy đọc tốt hơn
Kiến thức về vùng hộp chữ không chỉ là chuyện phòng thí nghiệm. Nó giúp bố mẹ, thầy cô và chính người đọc có vài điểm tựa:
- Đừng đòi trẻ đọc nhanh khi chưa nối chắc chữ với âm. Tốc độ đến sau, khi mạch đọc đã tự động.
- Viết ngược chữ ở trẻ mới học thường tự hết; điều cần để ý là trẻ có tiến bộ trong việc ghép âm hay không.
- Người lớn chưa biết chữ hoặc biết chữ kém vẫn học được. Các lớp xoá mù chữ, lớp bình dân học vụ ngày trước là minh chứng thực tế cho điều phòng thí nghiệm sau này xác nhận.
- Muốn đọc sâu thêm: Reading in the Brain của Stanislas Dehaene viết cho người đọc phổ thông, giải thích kỹ các thí nghiệm. Proust and the Squid của Maryanne Wolf kể chuyện lịch sử chữ viết song song với chuyện não trẻ em học đọc.
Khoa học về não đọc vẫn đang phát triển. Một số chi tiết, như vùng hộp chữ chuyên biệt đến mức nào hay nó có thật sự "chỉ dành cho chữ" không, các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận. Nhưng ý chính đã khá vững: đọc là một phát minh văn hoá được ghép vào bộ não vốn sinh ra để nhìn và nghe.
Câu hỏi thường gặp
Vùng hộp chữ của não là gì?
Vùng hộp chữ, tên khoa học là vùng hình dạng chữ thị giác (visual word form area), là một vùng nhỏ ở mặt dưới thuỳ chẩm – thái dương bên trái. Ở người biết chữ, vùng này phản ứng mạnh và rất nhanh khi nhìn thấy chữ viết, bất kể chữ hoa hay thường. Nó là cửa vào của mạch đọc, chuyển thông tin chữ tới các vùng ngôn ngữ.
Não người có sinh ra để đọc không?
Không. Chữ viết chỉ có khoảng hơn năm nghìn năm, quá ngắn để tiến hoá tạo ra một vùng đọc riêng. Khi học đọc, não tận dụng một vùng vốn dùng để nhận ra đồ vật và khuôn mặt, Dehaene gọi đó là tái chế nơ-ron.
Vì sao trẻ hay viết ngược chữ b và d?
Hệ thị giác của người vốn coi hai hình đối xứng gương là cùng một vật, vì điều đó có ích khi nhìn đồ vật ngoài đời. Học đọc buộc não bỏ thói quen này đối với chữ. Viết ngược ở trẻ mới học là thường gặp và thường tự hết khi trẻ đọc nhiều hơn.
Người lớn chưa biết chữ có học đọc được không?
Được. Nghiên cứu đăng trên tạp chí Science năm 2010 cho thấy người học chữ khi đã trưởng thành vẫn phát triển được vùng hộp chữ trong não. Họ thường đọc chậm hơn người học từ nhỏ, nhưng não vẫn đủ dẻo để học.
Học đọc bằng đánh vần hay nhận mặt chữ thì tốt hơn?
Nhiều tổng quan khoa học, như báo cáo của Hội đồng Đọc Quốc gia Hoa Kỳ năm 2000, cho thấy dạy quan hệ chữ – âm một cách có hệ thống giúp trẻ học đọc tốt hơn. Người đọc thành thạo về sau nhận ra từ quen như một khối, nhưng con đường đó được xây trên nền ghép âm vững.
