Xét riêng khâu giải mã, học đọc tiếng Việt thuộc loại tương đối dễ: chữ quốc ngữ ghi âm khá đều đặn, nhìn chữ là đoán được cách đọc gần như chắc chắn, lại viết theo từng âm tiết rõ ràng. Phần khó nằm ở chỗ khác: dấu thanh, những cặp chữ cùng một âm như c/k/q hay g/gh, và lỗi chính tả do phát âm vùng miền. Đọc trôi được rồi, việc hiểu vẫn phụ thuộc vào vốn từ và kiến thức, như ở mọi ngôn ngữ.
Chữ quốc ngữ ra đời từ đâu
Chữ quốc ngữ là hệ chữ dùng mẫu tự Latinh để ghi tiếng Việt. Nó được hình thành vào thế kỷ 17 qua công sức của các giáo sĩ phương Tây, chủ yếu người Bồ Đào Nha, Ý, Pháp, cùng những người Việt cộng tác với họ. Một mốc thường được nhắc là cuốn từ điển Việt – Bồ – La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) của Alexandre de Rhodes, in ở Rome năm 1651.
Trong nhiều thế kỷ, người Việt viết bằng chữ Hán và chữ Nôm. Chữ quốc ngữ chỉ thật sự phổ biến trong thế kỷ 20, gắn với báo chí, sách in và các phong trào truyền bá chữ quốc ngữ. Sau Cách mạng tháng Tám, Nha Bình dân học vụ được thành lập tháng 9 năm 1945 để xoá nạn mù chữ, và chiến dịch này dựa trên chính đặc điểm dễ học của chữ quốc ngữ.
"Độ nông" của chính tả: vì sao có thứ chữ dễ học đọc hơn
Các nhà khoa học đọc dùng khái niệm độ sâu chính tả (orthographic depth) để mô tả mức nhất quán giữa chữ viết và âm đọc:
- Chính tả nông (trong suốt): mỗi chữ hay cụm chữ gần như luôn đọc một kiểu. Tiếng Phần Lan, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha thường được xếp vào nhóm này.
- Chính tả sâu: cùng một chữ đọc nhiều kiểu, cùng một âm viết nhiều kiểu. Tiếng Anh là ví dụ nổi tiếng, với những chuỗi như "ough" đọc khác nhau trong "though", "through", "tough".
Năm 2003, Philip Seymour, Mikko Aro và Jane Erskine công bố một nghiên cứu so sánh trẻ em cuối năm học đầu tiên ở nhiều nước châu Âu. Trẻ học hệ chữ nông như tiếng Phần Lan, tiếng Hy Lạp, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Đức đã đọc đúng gần như hoàn toàn các từ quen và cả từ vô nghĩa. Trẻ học tiếng Anh tụt lại rất xa, và trẻ học tiếng Pháp, tiếng Đan Mạch, tiếng Bồ Đào Nha ở mức giữa. Nhóm tác giả ước tính trẻ học tiếng Anh cần thời gian lâu hơn nhiều để đạt được nền tảng đọc mà trẻ học hệ chữ nông có được sau một năm.
Nghiên cứu này không có tiếng Việt. Nhưng nếu xét theo tiêu chí trên, chữ quốc ngữ nghiêng hẳn về phía nông khi đi theo chiều đọc: nhìn một âm tiết viết đúng chính tả, người biết quy tắc gần như luôn đọc ra được, kể cả với từ chưa gặp bao giờ.
Tiếng Việt dễ đọc ở đâu, khó ở đâu
| Đặc điểm | Tác động đến việc học đọc |
|---|---|
| Chữ ghi âm khá đều theo chiều đọc | Học xong bảng âm – vần, trẻ có thể tự đọc được từ mới. Thuận lợi lớn so với tiếng Anh |
| Viết tách từng âm tiết | Ranh giới âm tiết rõ, dễ ghép âm. Nhưng từ hai âm tiết như "học sinh" viết thành hai khối, trẻ phải tự gom thành từ khi hiểu |
| Thanh điệu ghi bằng dấu | Thêm một lớp phải chú ý: cùng các chữ cái, đổi dấu là đổi nghĩa ("ma, má, mà, mả, mã, mạ"). Trẻ hay quên dấu hoặc đặt sai dấu |
| Một âm nhiều cách viết: c/k/q, g/gh, ng/ngh | Đọc thì không khó, vì có quy tắc theo nguyên âm đi sau. Viết thì phải nhớ quy tắc, ví dụ "k, gh, ngh" đứng trước "i, e, ê" |
| Phát âm vùng miền khác chữ viết | Ở nơi gộp âm, như d/gi/r, s/x, tr/ch, hay lẫn l/n ở một số vùng, trẻ đọc không khó nhưng viết chính tả dễ sai |
| Nhiều từ Hán Việt | Đọc ra âm thì dễ, nhưng hiểu nghĩa cần vốn từ. Đọc trôi "khai giảng, quốc phòng" chưa có nghĩa là hiểu |
Điểm đáng chú ý là chữ quốc ngữ dễ theo chiều đọc hơn chiều viết: từ chữ ra âm khá chắc chắn, nhưng từ âm ra chữ có nhiều lựa chọn, nhất là với người nói phương ngữ. Vì thế ở Việt Nam, lỗi chính tả thường dai dẳng hơn lỗi đọc. Hiện tượng này cũng thấy ở một số ngôn ngữ khác như tiếng Pháp.
Trẻ Việt học đọc qua những bước nào
Chương trình lớp 1 ở Việt Nam qua nhiều thời kỳ có cách sắp xếp khác nhau, nhưng thường đi theo trình tự từ âm đến vần đến tiếng, rồi đến từ và câu:
- Nhận biết âm và chữ cái: nối chữ "b" với âm "bờ", chữ "m" với âm "mờ". Ở trường, trẻ thường học đọc theo âm như "bờ, cờ, dờ" để ghép vần, khác với tên gọi chữ cái "bê, xê, dê" trong bảng chữ cái.
- Ghép âm đầu với vần: "b" với "a" thành "ba", rồi các vần phức tạp hơn như "anh, ương, uyên".
- Thêm thanh: "ba, bà, bá, bả, bã, bạ". Đây là bước đặc thù của tiếng Việt, ít có tương đương trong các hệ chữ châu Âu.
- Đọc từ, câu, đoạn: khi việc ghép đã thành tự động, trẻ chuyển sự chú ý sang nghĩa.
Trình tự này khớp với điều khoa học đọc ghi nhận ở các ngôn ngữ khác: người mới học phải đi qua con đường nối chữ với âm trước, rồi mới nhận ra từ quen như một khối (xem bài về não học đọc trong cùng danh mục). Ở tiếng Việt, nhờ chữ khá đều, con đường đầu này ngắn hơn so với tiếng Anh.
Đọc được không có nghĩa là đọc hiểu
Chữ dễ giải mã có một mặt trái tinh tế: trẻ có thể đọc to rất trôi một đoạn văn mà không hiểu bao nhiêu. Thầy cô và bố mẹ nghe trẻ đọc rành rọt dễ tưởng trẻ đã nắm được nội dung. Theo mô hình "góc nhìn đơn giản về đọc" được dùng rộng rãi trong khoa học đọc, đọc hiểu cần đủ hai thành phần: giải mã chữ và hiểu ngôn ngữ. Chữ quốc ngữ giúp thành phần thứ nhất đến nhanh, còn thành phần thứ hai, gồm vốn từ, ngữ pháp, kiến thức về thế giới, vẫn phải tích luỹ dần qua nghe, nói, đọc nhiều năm (xem bài về đọc trôi mà không hiểu trong cùng danh mục).
Điều này cũng giải thích vì sao trẻ đọc tốt ở lớp 1, lớp 2 vẫn có thể gặp khó ở lớp 4, lớp 5 khi bài đọc dài hơn, nhiều từ Hán Việt và khái niệm trừu tượng hơn.
Chứng khó đọc ở hệ chữ dễ
Ở các ngôn ngữ chính tả nông như tiếng Đức, tiếng Phần Lan, người ta ghi nhận chứng khó đọc vẫn tồn tại, nhưng biểu hiện khác tiếng Anh: trẻ khó đọc thường đọc đúng nhưng rất chậm, tốn sức, và viết chính tả kém. Có thể dự đoán điều tương tự với tiếng Việt, dù số liệu nghiên cứu về chứng khó đọc ở trẻ Việt chưa nhiều. Vì vậy với trẻ học tiếng Việt, chỉ nhìn việc đọc đúng hay sai là chưa đủ; một trẻ đọc đúng nhưng chậm hơn hẳn các bạn và rất mệt khi đọc cũng đáng được để ý.
Góc nhìn hôm nay: giúp trẻ học đọc tiếng Việt ở nhà
- Chơi với âm trước khi học chữ. Đọc đồng dao, tìm tiếng có cùng vần, đố "tiếng nào bắt đầu bằng âm mờ". Nhận biết âm là nền của ghép vần.
- Không ép đọc thuộc lòng thay cho ghép âm. Trẻ thuộc lòng bài đọc dễ được khen "đọc giỏi", nhưng gặp bài mới sẽ lúng túng.
- Chú ý dấu thanh bằng tai. Nói chậm, nhấn rõ thanh khi đọc cùng con; cho con nghe ra khác biệt "ma, má" trước khi bắt nhớ dấu.
- Chính tả vùng miền: dựa vào nghĩa. Với cặp như "sương/xương", nhắc con nghĩa của từ để nhớ cách viết, thay vì chỉ dựa vào phát âm.
- Hỏi về nội dung, không chỉ nghe đọc. Sau khi con đọc xong, hỏi "con thích đoạn nào, bạn nhỏ trong bài làm gì". Đó là cách kiểm tra hiểu, không chỉ kiểm tra đọc.
- Tiếp tục đọc to cho con những cuốn khó hơn khả năng tự đọc của con, để vốn từ lớn lên song song.
Người lớn muốn hiểu thêm về chữ quốc ngữ có thể tìm đọc các công trình về lịch sử chữ quốc ngữ của giới ngôn ngữ học Việt Nam, hoặc ghé các bảo tàng, thư viện có trưng bày sách in quốc ngữ thời kỳ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Học đọc tiếng Việt có dễ không?
Xét khâu giải mã chữ, tiếng Việt thuộc loại tương đối dễ vì chữ quốc ngữ ghi âm khá đều đặn và viết tách từng âm tiết. Những điểm khó hơn là dấu thanh, các cặp chữ cùng âm như c/k/q, g/gh và lỗi chính tả do phát âm vùng miền.
Độ sâu chính tả là gì?
Độ sâu chính tả mô tả mức nhất quán giữa chữ viết và âm đọc. Chính tả nông như tiếng Phần Lan, tiếng Ý thì mỗi chữ gần như luôn đọc một kiểu; chính tả sâu như tiếng Anh thì một chữ có thể đọc nhiều kiểu. Trẻ học hệ chữ nông thường đọc thạo nhanh hơn.
Vì sao viết chính tả tiếng Việt khó hơn đọc?
Từ chữ ra âm thì khá chắc chắn, nhưng từ âm ra chữ có nhiều lựa chọn, như c/k/q hay d/gi/r. Người nói phương ngữ gộp một số âm nên khi viết phải dựa vào trí nhớ và nghĩa của từ, dễ sai hơn khi đọc.
Chữ quốc ngữ do ai tạo ra?
Chữ quốc ngữ hình thành vào thế kỷ 17 qua công sức của nhiều giáo sĩ phương Tây cùng những người Việt cộng tác. Cuốn từ điển Việt – Bồ – La của Alexandre de Rhodes in ở Rome năm 1651 là một mốc quan trọng, nhưng đây là thành quả của nhiều người.
Trẻ đọc trôi chảy có phải đã đọc hiểu không?
Chưa chắc. Với chữ dễ giải mã như tiếng Việt, trẻ có thể đọc to rất trôi mà chưa hiểu nhiều. Đọc hiểu còn cần vốn từ, ngữ pháp và kiến thức nền, nên nên hỏi trẻ về nội dung sau khi đọc.
