Đọc đối thoại (dialogic reading) là cách đọc cùng con trong đó người lớn hỏi, chờ, rồi mở rộng câu trả lời của trẻ, để con nói nhiều hơn còn bố mẹ nói ít đi. Câu hỏi hay nhất không phải câu kiểm tra "con nhớ không", mà là câu mở: "Chuyện gì đang xảy ra ở đây?", "Sao bạn ấy buồn nhỉ?", "Con từng như vậy chưa?". Cách này hợp nhất với trẻ khoảng 2–6 tuổi và với cuốn sách con đã nghe vài lần.
Đọc đối thoại từ đâu ra
Phương pháp này được nhà tâm lý học Grover J. Whitehurst cùng cộng sự phát triển và thử nghiệm từ cuối thập niên 1980 tại Đại học Stony Brook (Mỹ). Ý tưởng cốt lõi rất giản dị: khi người lớn đọc một mạch, trẻ chỉ nghe. Khi người lớn biết hỏi đúng lúc và đáp lại lời trẻ, trẻ trở thành người kể chuyện, và chính việc nói ra mới giúp vốn từ, câu cú của trẻ lớn lên.
Nhiều nghiên cứu sau đó, cả ở gia đình lẫn lớp mẫu giáo, ghi nhận đọc đối thoại giúp phát triển ngôn ngữ nói của trẻ nhỏ, nhất là vốn từ diễn đạt. Hiệu quả rõ nhất ở trẻ nhỏ tuổi; với trẻ lớn hơn, cách hỏi cần đổi khác.
Vòng PEER: bốn bước cho mỗi lượt trò chuyện
Whitehurst tóm gọn một lượt đối thoại bằng bốn chữ cái PEER:
- Gợi (Prompt): bố mẹ hỏi một câu về trang sách. "Cái gì đây con?"
- Đáp lại (Evaluate): ghi nhận câu trả lời của con. Đúng thì khen cụ thể, chưa đúng thì nhẹ nhàng gợi lại, không chê.
- Mở rộng (Expand): nhắc lại lời con và thêm vào một chút. Con nói "xe", bố mẹ nói "Ừ, xe cứu hoả màu đỏ".
- Lặp lại (Repeat): mời con nói lại câu đã mở rộng. "Con nói thử 'xe cứu hoả màu đỏ' xem."
Bước lặp lại nên dùng có chừng mực. Hỏi con nhắc lại liên tục dễ thành giờ luyện nói, trẻ chán ngay. Với nhiều gia đình, ba bước đầu đã đủ.
Năm kiểu câu hỏi CROWD
Để có câu "gợi" phong phú, phương pháp đề xuất năm kiểu câu hỏi, gọi tắt là CROWD:
| Kiểu | Cách hỏi | Ví dụ với một truyện về chú mèo đi lạc | Hợp tuổi |
|---|---|---|---|
| Điền tiếp (Completion) | Bỏ lửng cuối câu quen để con nói nốt | "Mèo con kêu meo meo vì nó…" | 2–4 tuổi, sách có vần, câu lặp |
| Nhớ lại (Recall) | Hỏi về điều đã xảy ra trong truyện | "Lúc nãy mèo con trốn ở đâu nhỉ?" | 3 tuổi trở lên, sau khi đọc xong |
| Câu hỏi mở (Open-ended) | Mời con kể về trang tranh, không có đáp án đúng sai | "Con kể xem trang này có gì?" | Mọi tuổi, nhất là sách nhiều tranh |
| Ai, gì, ở đâu, vì sao (Wh-) | Câu hỏi có từ để hỏi | "Ai đang tìm mèo con?", "Sao mèo con sợ?" | 2 tuổi trở lên, từ đơn giản đến khó dần |
| Nối với đời con (Distancing) | Nối truyện với trải nghiệm thật của trẻ | "Con có lần nào bị lạc mẹ chưa? Lúc đó con thấy sao?" | 3–4 tuổi trở lên |
Không cần dùng đủ năm kiểu trong một lần đọc. Chọn một hai kiểu hợp với cuốn sách và tâm trạng của con hôm đó.
Câu hỏi theo từng độ tuổi
Bé 2–3 tuổi
Câu hỏi ngắn, chỉ vào tranh: "Con gì đây?", "Con chó đâu rồi?", "Quả bóng màu gì?". Chờ con chỉ tay hoặc nói một từ, rồi mở rộng thành câu ngắn. Đừng lo khi con chỉ đáp bằng tay, đó cũng là trả lời.
Bé 4–5 tuổi
Câu hỏi "vì sao", "chuyện gì sẽ xảy ra": "Theo con, bạn thỏ sẽ làm gì tiếp?", "Sao bạn ấy khóc?". Đây là tuổi con bắt đầu suy luận nguyên nhân và đoán trước, rất thích được hỏi ý kiến.
Bé 6 tuổi trở lên
Câu hỏi về cảm xúc, lựa chọn, đúng sai: "Nếu là con, con có nói thật không?", "Con thấy bạn ấy làm vậy có công bằng không?". Với trẻ lớn, nên hỏi ít, để con tự nói, và chấp nhận câu trả lời khác ý bố mẹ.
Những câu hỏi nên bớt
- Câu hỏi kiểm tra liên tục: "Con đếm xem có mấy con vịt? Màu gì? Chữ gì đây?" Hỏi dồn dập làm con thấy bị thi.
- Câu hỏi có/không: "Con thích không?" thường chỉ được một chữ "có". Đổi thành "Con thích đoạn nào nhất?".
- Câu hỏi "bài học là gì" ngay sau khi gấp sách. Trẻ học bài học qua cảm nhận câu chuyện, không cần đọc to thành khẩu hiệu.
- Hỏi khi con đang say truyện: lần đầu đọc một cuốn mới, con muốn biết chuyện gì xảy ra tiếp. Đọc trọn trước, hỏi vào những lần đọc sau.
Nghệ thuật chờ
Điều khó nhất của đọc đối thoại không phải là hỏi, mà là chờ. Người lớn thường hỏi xong một hai giây đã tự trả lời hộ hoặc gợi ý ngay. Trẻ nhỏ cần nhiều thời gian hơn để nghĩ và tìm từ. Hãy đếm thầm đến năm, thậm chí mười, trước khi gợi ý. Im lặng một chút là cho con không gian.
Sách ít chữ, nhiều tranh là chỗ luyện chờ tốt nhất cho bố mẹ. Vì chữ không dẫn đường, cả hai buộc phải nhìn tranh và tự kể, nên con có rất nhiều chỗ để nói. Với sách nhiều chữ, có thể đọc trọn đoạn văn rồi mới dừng ở tranh để hỏi một câu, tránh cắt ngang giữa câu văn.
Khi con trả lời "sai", ví dụ gọi con hổ là con mèo, đừng vội sửa "Không phải, con hổ chứ". Thử: "Ừ, trông giống mèo thật, mà to hơn mèo nhiều, có sọc nữa. Con này là con hổ đấy." Con vẫn được ghi nhận và học được từ mới.
Một buổi đọc mẫu
Ví dụ một buổi đọc với bé 4 tuổi, cuốn truyện về bạn gấu đi tìm mật ong, đây là lần thứ ba con nghe:
- Bố mở trang đầu, hỏi: "Con nhớ bạn gấu đi đâu không?" (nhớ lại).
- Con: "Đi tìm mật."
- Bố: "Đúng rồi, bạn gấu đói bụng nên đi tìm mật ong trong rừng." (mở rộng).
- Đến trang gấu gặp đàn ong, bố chỉ tranh: "Con kể bố nghe trang này có chuyện gì?" (câu hỏi mở).
- Con kể, bố gật, thêm một chi tiết con bỏ sót.
- Gần cuối: "Nếu con là bạn gấu, con có dám lấy mật không?" (nối với đời con).
- Con trả lời, bố không bình luận đúng sai, chỉ hỏi "Sao vậy?" và nghe.
Cả buổi chỉ vài câu hỏi, xen giữa việc đọc bình thường. Câu chuyện vẫn trôi, con vẫn được nói.
Góc nhìn hôm nay: khi con nói nhiều hơn bố mẹ
Thước đo đơn giản cho một buổi đọc đối thoại là: cuối buổi, ai nói nhiều hơn? Nếu con nói nhiều hơn bố mẹ, buổi đọc đã thành công, dù không đọc hết cuốn. Cô giáo mầm non và thủ thư thiếu nhi thường dùng kỹ thuật này trong giờ kể chuyện; bố mẹ có thể đến xem một buổi ở thư viện để học cách họ hỏi và chờ.
Câu hỏi thường gặp
Đọc đối thoại (dialogic reading) là gì?
Là cách đọc cùng trẻ trong đó người lớn đặt câu hỏi, chờ trẻ trả lời rồi mở rộng câu trả lời, để trẻ thành người kể chuyện. Phương pháp do Grover J. Whitehurst và cộng sự phát triển từ cuối thập niên 1980.
Nên hỏi gì khi đọc truyện cho con?
Ưu tiên câu hỏi mở như "Trang này có chuyện gì?", câu hỏi vì sao, và câu nối truyện với đời con như "Con từng như vậy chưa?". Tránh hỏi dồn dập kiểu kiểm tra.
PEER và CROWD trong đọc đối thoại là gì?
PEER là bốn bước của một lượt trò chuyện: gợi, đáp lại, mở rộng, lặp lại. CROWD là năm kiểu câu hỏi: điền tiếp, nhớ lại, câu hỏi mở, câu hỏi ai-gì-ở đâu-vì sao, và nối với đời trẻ.
Đọc đối thoại hợp với trẻ mấy tuổi?
Hợp nhất với trẻ khoảng 2–6 tuổi. Với trẻ lớn hơn vẫn dùng được nhưng nên hỏi ít hơn, thiên về cảm xúc và lựa chọn của nhân vật.
Có nên vừa đọc vừa hỏi khi đọc sách mới không?
Lần đầu đọc một cuốn mới, nên đọc trọn để con theo được câu chuyện. Các câu hỏi đối thoại hợp hơn từ lần đọc thứ hai trở đi, khi con đã quen truyện.
