Đọc Nam Cao lần đầu, nên bắt đầu từ những truyện ngắn về làng quê như Lão Hạc, Một bữa no, rồi mới tới Chí Phèo, sau đó sang mảng trí thức nghèo với Trăng sáng, Đời thừa, và để tiểu thuyết Sống mòn sau cùng. Đi theo thứ tự này, người đọc làm quen dần với giọng văn lạnh mà thương của ông trước khi vào những trang nặng nhất.
Nam Cao là ai, viết trong bao lâu
Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri, quê làng Đại Hoàng, phủ Lý Nhân, tỉnh Hà Nam xưa (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Ông sinh khoảng năm 1915 (có tài liệu ghi 1917) và mất năm 1951. Quãng viết sung sức nhất chỉ chừng năm, sáu năm, từ khoảng 1940 đến 1945, nhưng để lại hàng chục truyện ngắn, một tiểu thuyết và một số truyện vừa.
Cái tên Nam Cao ghép từ hai chữ đầu của tổng Cao Đà và phủ Nam Sang, nơi ông sinh ra. Ông từng dạy học tư, làm nhiều việc vặt để sống, và chính những năm chật vật đó thành chất liệu cho các truyện về nhà giáo nghèo, nhà văn nghèo.
Hai mảng lớn: làng quê và người trí thức nghèo
Gần như mọi truyện của Nam Cao rơi vào một trong hai mảng. Biết trước hai mảng này giúp người đọc chọn được cửa vào hợp với mình.
| Mảng | Truyện tiêu biểu | Cảm giác khi đọc |
|---|---|---|
| Người nông dân, làng Vũ Đại | Lão Hạc, Chí Phèo, Một bữa no, Lang Rận, Tư cách mõ, Dì Hảo, Một đám cưới | Cái đói, cái nghèo, cái nhục; câu chuyện có cốt rõ, dễ theo |
| Trí thức tiểu tư sản nghèo | Trăng sáng, Đời thừa, Mua nhà, Quên điều độ, Sống mòn | Ít sự kiện, nhiều độc thoại nội tâm; người đọc hay thấy bóng mình trong đó |
Người thích chuyện có diễn biến nên vào từ mảng làng quê. Người thích văn tâm lý, hay đã đi làm vài năm và từng thấy "đời mình mòn đi", có thể đọc Đời thừa và Trăng sáng sớm hơn.
Thứ tự đọc gợi ý cho người mới
- Lão Hạc. Truyện ngắn, cốt rõ, có con chó Vàng và một cái kết khiến người đọc bàng hoàng. Đây là cửa vào nhẹ nhàng nhất vì nhiều người đã học trích đoạn ở trường; đọc trọn lại sẽ thấy khác.
- Một bữa no, Tư cách mõ, Lang Rận. Ba truyện ngắn ngắn hơn, cho thấy cái tài "soi" của Nam Cao: một bữa ăn, một cái tên bị khinh, một mối tình lạ lùng giữa hai người khốn khổ.
- Chí Phèo. Truyện dài nhất trong mảng nông thôn, cũng là truyện nổi tiếng nhất. Đọc khi đã quen giọng văn sẽ thấy rõ cách ông dựng làng Vũ Đại với Bá Kiến, Thị Nở, bát cháo hành.
- Trăng sáng. Truyện về một người viết văn bị cái nghèo kéo về mặt đất. Đây là bản tuyên ngôn nghệ thuật của Nam Cao, ngắn và dễ nhớ.
- Đời thừa. Nhân vật Hộ, nhà văn nghèo giằng xé giữa lý tưởng và miếng ăn của vợ con. Nặng hơn Trăng sáng, nên đọc sau.
- Sống mòn. Tiểu thuyết duy nhất, kể về thầy giáo Thứ dạy ở một trường tư ngoại ô Hà Nội. Ít sự kiện, dài, chậm, cần tâm thế đọc chậm.
Thứ tự này không bắt buộc. Nhưng nhiều người đọc Sống mòn đầu tiên đã bỏ dở vì thấy "không có chuyện gì xảy ra", trong khi đọc nó sau khi đã yêu giọng Nam Cao thì lại thấy từng trang đều có chuyện, chỉ là chuyện xảy ra bên trong con người.
Đọc Nam Cao thế nào cho thấm
Để ý người kể chuyện
Nam Cao hay để giọng kể trượt qua lại giữa người kể và nhân vật. Có đoạn đang tả, câu sau đã là suy nghĩ của nhân vật, không có ngoặc kép báo trước. Đọc chậm những đoạn này, tự hỏi "ai đang nghĩ câu này", người đọc sẽ thấy cái lạnh lùng bề ngoài của ông che một sự thương xót rất sâu.
Đừng vội phán xét nhân vật
Nhân vật Nam Cao hiếm khi tốt hẳn hay xấu hẳn. Người vợ trong Đời thừa, bà lão trong Một bữa no, đều có lúc làm người đọc bực rồi lại thương. Nam Cao viết như thể ông muốn người đọc tập nhìn người khác kỹ hơn trước khi kết luận.
Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than.
(Nam Cao, Trăng sáng)
Đọc theo cụm, không đọc rải rác
Đọc vài truyện cùng mảng liền nhau, người đọc thấy những gương mặt, những chi tiết lặp lại: làng Vũ Đại, cái đói, nhân vật nhà giáo. Đọc rải rác từng truyện một giữa những cuốn khác, cảm giác đó mất đi.
Bản in và tuyển tập nên tìm
Nam Cao mất năm 1951, nên theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (thời hạn bảo hộ 50 năm sau khi tác giả mất), quyền tài sản với tác phẩm của ông đã hết hạn. Vì vậy có rất nhiều bản in và cả bản điện tử hợp pháp ở thư viện số. Vài điều nên để ý khi chọn:
- Chọn tuyển tập có cả hai mảng thay vì tập chỉ in các truyện trong chương trình học. Một tuyển tập tốt nên có ít nhất Trăng sáng, Đời thừa bên cạnh Chí Phèo, Lão Hạc.
- Tìm bản có lời giới thiệu và ghi năm sáng tác dưới mỗi truyện, giúp thấy giọng văn đổi theo thời gian.
- Để ý tên gốc. Chí Phèo trong bản thảo có tên "Cái lò gạch cũ", khi in thành sách lần đầu năm 1941 bị nhà xuất bản đổi thành "Đôi lứa xứng đôi", về sau mới mang tên Chí Phèo. Sống mòn ban đầu có tên "Chết mòn" và chỉ được in sau khi ông mất. Những chuyện này thường có trong lời giới thiệu của bản tốt.
Ở thư viện công cộng lớn như Thư viện Quốc gia Việt Nam thường có toàn tập Nam Cao, tiện để đọc những truyện ít được in lẻ.
Vì sao Nam Cao vẫn đọc được hôm nay
Cái làng Vũ Đại đã khác, cái đói của thập niên 1940 phần lớn người trẻ không còn trải qua. Nhưng điều Nam Cao viết không cũ: người tử tế bị hoàn cảnh ép đến chỗ ích kỷ, người có tài bị miếng cơm manh áo bào mòn, người bị cả cộng đồng gạt ra rìa. Người đi làm văn phòng đọc Sống mòn thấy những ngày lặp lại của mình; người viết đọc Đời thừa thấy nỗi sợ viết vội, viết ẩu.
Một câu trong Đời thừa thường được các nhà văn sau này nhắc lại khi bàn về nghề viết: văn chương phải biết "khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có". Đọc Nam Cao với câu đó trong đầu, người đọc sẽ thấy ông đã làm đúng điều mình viết.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể tìm khu tưởng niệm nhà văn ở quê ông thuộc tỉnh Ninh Bình, hoặc đọc các công trình nghiên cứu về Nam Cao sau khi đã đọc tác phẩm. Còn nếu chỉ có thời gian cho ba truyện, hãy chọn Lão Hạc, Chí Phèo và Đời thừa.
Câu hỏi thường gặp
Nam Cao có những tác phẩm nào nổi tiếng?
Nổi tiếng nhất là các truyện ngắn Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, Trăng sáng, Một bữa no và tiểu thuyết Sống mòn. Tác phẩm của ông chia hai mảng chính: người nông dân nghèo và người trí thức nghèo trước năm 1945.
Nên đọc truyện nào của Nam Cao trước?
Người mới nên bắt đầu từ Lão Hạc vì ngắn và cốt truyện rõ, sau đó đọc vài truyện ngắn làng quê, rồi Chí Phèo. Mảng trí thức như Trăng sáng, Đời thừa và tiểu thuyết Sống mòn nên để sau, khi đã quen giọng văn.
Nam Cao tên thật là gì?
Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri, quê làng Đại Hoàng thuộc Hà Nam xưa, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Bút danh ghép từ tên tổng Cao Đà và phủ Nam Sang. Ông mất năm 1951.
Sống mòn của Nam Cao kể về gì?
Sống mòn kể về Thứ, một thầy giáo dạy trường tư ở ngoại ô Hà Nội, cùng những người xung quanh, sống trong cảnh nghèo và thấy đời mình mòn dần. Truyện ít sự kiện, chủ yếu là suy nghĩ nội tâm. Đây là tiểu thuyết duy nhất của Nam Cao, ban đầu có tên Chết mòn.
Đọc Nam Cao có bản điện tử hợp pháp không?
Có. Nam Cao mất năm 1951 nên quyền tài sản với tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ 50 năm theo luật Việt Nam. Nhiều thư viện số có bản điện tử miễn phí. Riêng phần chú thích, lời giới thiệu của người biên soạn sau này có thể vẫn còn bản quyền.
