Đọc Thạch Lam: ba tập truyện ngắn và Hà Nội băm sáu phố phường

Đọc Thạch Lam, nên đi theo ba tập truyện ngắn Gió đầu mùa, Nắng trong vườn, Sợi tóc, đọc mỗi buổi chỉ một hai truyện, rồi kết bằng tập bút ký Hà Nội băm sáu phố phường. Văn Thạch Lam ít sự kiện, hay ở không khí và những cảm giác rất khẽ, nên cần đọc chậm, đọc lúc yên tĩnh, đừng đọc dồn như đọc truyện có cốt ly kỳ.

Thạch Lam: người viết nhẹ nhất của Tự Lực văn đoàn

Thạch Lam tên thật là Nguyễn Tường Lân, sinh năm 1910, mất năm 1942 vì bệnh lao. Ông là em ruột của Nhất Linh và Hoàng Đạo, cùng các anh làm báo và là thành viên Tự Lực văn đoàn. Nhưng trong khi các anh viết tiểu thuyết luận đề sôi nổi, Thạch Lam chọn những truyện ngắn lặng lẽ về người nghèo phố huyện, người lao động ven đô, những cô gái quê, những đứa trẻ.

Ông viết trong khoảng chưa đầy mười năm. Để lại ba tập truyện ngắn, một tiểu thuyết, một tập tiểu luận và một tập bút ký, nhưng trang nào cũng được đọc lại nhiều lần.

Toàn bộ sách của Thạch Lam trong một bảng

Các truyện ngắn được nhắc nhiều gồm Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa, Dưới bóng hoàng lan, Nhà mẹ Lê, Cô hàng xén, Một cơn giận, Tiếng chim kêu, Đứa con đầu lòng, Sợi tóc. Các bản in về sau thường gom thành tuyển tập, không giữ đúng từng tập gốc, nên người đọc có thể đọc theo danh sách truyện thay vì theo tập.

Thứ tự đọc gợi ý

1. Gió lạnh đầu mùa. Truyện về cô bé Sơn và chiếc áo bông cũ cho bạn nghèo. Ngắn, ấm, có chút cốt truyện, dễ vào.
2. Dưới bóng hoàng lan. Một chàng trai về thăm nhà, gặp lại cô gái giúp việc cho bà. Gần như không có sự kiện, chỉ có mùi hoa, nắng, và một tình cảm rất khẽ. Đọc truyện này để biết mình có hợp với Thạch Lam không.
3. Hai đứa trẻ. Nhiều người đã học ở trường. Đọc lại khi lớn, trọn vẹn, vào buổi chiều, cảm giác sẽ khác hẳn.
4. Nhà mẹ Lê, Cô hàng xén. Hai truyện về những người phụ nữ nghèo tần tảo, giọng văn thương xót nhưng không than vãn.
5. Một cơn giận, Sợi tóc. Thạch Lam soi vào chính những phút tối tăm trong lòng người tử tế. Truyện ngắn nhưng nặng, nên để sau.
6. Hà Nội băm sáu phố phường. Kết thúc bằng tập bút ký, đọc mỗi lần một bài, như nhâm nhi một món quà.

Đọc chậm một trang văn không có chuyện

Người quen truyện có cốt hay hỏi: "đọc hết rồi mà chẳng thấy chuyện gì?". Với Thạch Lam, "chuyện" nằm ở chỗ khác. Vài cách để bắt được nó:

Đọc bằng các giác quan

Khi đọc, để ý những gì nhân vật nghe, ngửi, nhìn thấy: tiếng trống thu không, mùi đất, ngọn đèn con, màu nắng. Thạch Lam dựng không khí bằng những chi tiết rất nhỏ, và cảm xúc của truyện nằm trong không khí ấy.

Đọc một truyện, rồi dừng

Truyện của ông ngắn, đọc dồn năm sáu truyện một buổi sẽ thấy giống nhau và nhạt dần. Mỗi buổi đọc một hai truyện, đọc xong ngồi yên một lát, cảm giác mới lắng lại.

Để ý cái kết bỏ lửng

Nhiều truyện kết thúc ở chỗ không có gì xảy ra: một chuyến tàu đi qua, một cô gái đứng nhìn theo. Đừng lật trang tìm phần tiếp; cái kết bỏ lửng chính là nơi truyện mời người đọc nghĩ tiếp.

Văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn.
(Thạch Lam, Theo giòng)

Câu này cho thấy sự dịu dàng của Thạch Lam không phải là né tránh. Ông viết về cái nghèo, cái khổ rất thật, chỉ là ông chọn cách nói khẽ.

Hà Nội băm sáu phố phường: đọc như đi chợ quà

Tập bút ký này viết về Hà Nội qua quà bánh và phố xá: phở, cốm, bánh cuốn, những gánh hàng rong, những thói quen ăn uống của người Hà Nội xưa. Đây là cuốn hợp nhất để đọc rải rác, mỗi lần một bài, không theo thứ tự.

Một cách đọc vui: chọn một món ông tả, rồi đi ăn món ấy, rồi đọc lại bài. Có những thứ đã đổi, có những thứ vẫn y như cách ông viết gần một thế kỷ trước. Người đọc ở xa Hà Nội cũng có thể đọc để so với quà quê mình.

Ngày mới và Theo giòng: đọc sau cùng

Hai cuốn ít được nhắc của Thạch Lam lại rất có ích cho người đã thích ông. Ngày mới là tiểu thuyết duy nhất của ông, ít được in lẻ hơn các tập truyện ngắn. Đọc nó để thấy Thạch Lam xoay xở thế nào ở thể loại dài, nơi cái tài dựng không khí phải đi cùng một cốt truyện kéo dài nhiều chương. Người đọc thường thấy truyện ngắn mới là đất của ông, nhưng chính sự so sánh ấy giúp hiểu rõ hơn vì sao.

Theo giòng là những ghi chép, tiểu luận ngắn về văn chương: viết vì sao, viết cho ai, thế nào là một truyện hay. Đọc cuốn này sau khi đã đọc truyện, người đọc hiểu vì sao ông chọn lối viết nhẹ, chọn nhân vật nhỏ bé. Với người tập viết, đây là một cuốn sách gối đầu giường gọn gàng.

Bản in và cách tìm

Thạch Lam mất năm 1942, tác phẩm của ông đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản theo luật Việt Nam, nên dễ tìm cả bản in lẫn bản điện tử hợp pháp ở thư viện số. Vài gợi ý khi chọn:

• Tuyển tập đủ ba tập truyện tốt hơn những cuốn chỉ chọn vài truyện quen thuộc.
• Bản có giữ chính tả, cách dùng chữ gốc sẽ giữ được không khí văn ông hơn bản đã "hiện đại hoá" câu chữ. Chính tên tập Theo giòng là cách viết thời ấy.
• Hà Nội băm sáu phố phường in riêng thường có thêm tranh minh hoạ, hợp để giữ trên kệ và đọc lại.

Vì sao Thạch Lam còn được đọc hôm nay

Đời sống bây giờ ồn ào, nhanh, đầy thông báo. Đọc Thạch Lam là tập lại cách chú ý: chú ý một ngọn đèn, một tiếng còi tàu, một cử chỉ nhỏ của người khác. Nhiều người đọc kể rằng sau vài truyện của ông, họ bắt đầu để ý những buổi chiều quanh mình nhiều hơn.

Truyện của ông cũng ngắn, hợp với người đang muốn đọc lại sau thời gian dài: mười lăm phút là xong một truyện, mà dư vị kéo dài cả ngày. Đọc xong Thạch Lam, ai muốn đi tiếp có thể tìm đến các nhà văn cùng Tự Lực văn đoàn để thấy sự khác giọng, hoặc tìm những cây bút sau này cũng viết truyện ngắn giàu không khí như Tô Hoài thời trẻ.