Đọc Tô Hoài sau Dế Mèn phiêu lưu ký: truyện Tây Bắc và hồi ký Hà Nội

Đọc xong Dế Mèn phiêu lưu ký, người lớn có thể đi tiếp với Tô Hoài theo ba ngả: truyện loài vật khác cho thiếu nhi như O chuột, Võ sĩ bọ ngựa; truyện miền núi như Truyện Tây Bắc, Miền Tây; và mảng hồi ký, ghi chép về Hà Nội như Cỏ dại, Chuyện cũ Hà Nội, Cát bụi chân ai, Chiều chiều. Mảng hồi ký là chỗ nhiều người đọc trưởng thành thấy Tô Hoài hay nhất.

Tô Hoài, người viết suốt bảy mươi năm

Tô Hoài tên thật là Nguyễn Sen, sinh năm 1920, mất năm 2014, lớn lên ở vùng Nghĩa Đô ven Hà Nội. Bút danh của ông thường được giải thích là ghép từ tên sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức, quê hương ông. Ông bắt đầu viết từ khoảng cuối thập niên 1930 và viết gần như đến cuối đời, để lại hơn trăm đầu sách đủ thể loại: truyện thiếu nhi, truyện ngắn, tiểu thuyết, hồi ký, ký sự, tiểu luận.

Vì viết nhiều và lâu như vậy, người đọc dễ lạc. Nhiều người chỉ biết Dế Mèn, trong khi phần lớn sự nghiệp của ông nằm ở chỗ khác.

Đọc lại Dế Mèn khi đã lớn

Dế Mèn phiêu lưu ký ra đời năm 1941. Phần lớn người Việt đọc nó khi còn nhỏ, thường chỉ nhớ chương đầu: Dế Mèn trêu chị Cốc, Dế Choắt chết. Đọc lại trọn vẹn khi trưởng thành, người đọc sẽ thấy một câu chuyện khác:

• Phần sau kể chuyến đi xa của Dế Mèn và Dế Trũi, những lần bị bắt, bị giam, những cuộc gặp gỡ với nhiều loài vật, và giấc mơ về một thế giới các loài sống hoà thuận.
• Cách tả loài vật rất kỹ, rất thật, đúng con mắt một đứa trẻ lớn lên giữa đồng ruộng ven đô.
• Giọng văn tự sự của Dế Mèn vừa kiêu, vừa ngây thơ, vừa biết tự cười mình.

Truyện này được dịch ra nhiều thứ tiếng và tái bản rất nhiều lần. Khi đọc lại, nên tìm bản trọn vẹn, có minh hoạ, thay vì bản tóm lược hay bản chỉ in vài chương.

Ba ngả đi tiếp sau Dế Mèn

Ngoài ra Tô Hoài còn viết tiểu thuyết về vùng quê ven đô như Quê người, và nhiều truyện lịch sử, truyền thuyết cho thiếu nhi. Danh sách này đủ cho vài năm đọc.

Truyện loài vật: đọc cùng trẻ

Những truyện loài vật của Tô Hoài ngắn hơn Dế Mèn, hợp đọc to cho trẻ khoảng tám, chín tuổi trở lên. Ông tả con vật bằng con mắt người từng thả diều, bắt dế, nuôi chim, nên chi tiết rất sống. Khi đọc cùng con, có thể dừng lại hỏi: con đã thấy con vật này chưa, nó có giống ông tả không.

Đảo hoang kể lại truyền thuyết Mai An Tiêm cho thiếu nhi theo cách gần gũi, là một lối dẫn trẻ từ truyện cổ sang văn xuôi hiện đại.

Truyện Tây Bắc: đọc với bản đồ trong đầu

Đầu thập niên 1950, Tô Hoài sống và đi nhiều nơi ở Tây Bắc. Tập Truyện Tây Bắc ra đời từ những chuyến đi ấy, trong đó Vợ chồng A Phủ được đưa vào sách giáo khoa và trở nên quen thuộc. Đọc trọn tập, người đọc gặp thêm những câu chuyện khác về đời sống các dân tộc vùng cao.

Mẹo đọc: hình dung địa thế núi cao, nương rẫy, những phiên chợ, tục lệ cưới hỏi, ngày Tết của người Mông, người Thái mà ông tả. Văn Tô Hoài ở mảng này giàu chi tiết phong tục, đọc như một ghi chép dân tộc học bằng truyện.

Hồi ký: Tô Hoài hay nhất với người đọc trưởng thành

Nhiều người đọc kỹ cho rằng mảng hồi ký mới là chỗ Tô Hoài đặc sắc nhất. Ông có một trí nhớ phi thường về chi tiết đời thường và một giọng kể thủng thẳng, hóm hỉnh, không tô vẽ.

Cỏ dại

Hồi ký tuổi thơ ở làng ven đô, những năm nghèo khó, học hành dở dang, đi làm thuê. Nên đọc đầu tiên trong mảng này vì nó giải thích nguồn gốc rất nhiều trang Dế Mèn.

Chuyện cũ Hà Nội

Những mẩu chuyện ngắn về phố phường, nghề nghiệp, thói quen của Hà Nội xưa. Đọc rải rác được, mỗi lần vài mẩu.

Cát bụi chân ai và Chiều chiều

Hai cuốn hồi ký viết khi ông đã cao tuổi (Cát bụi chân ai ra năm 1992, Chiều chiều năm 1999), kể về giới văn nghệ sĩ và những năm tháng ông đi qua. Cát bụi chân ai có nhiều trang về Nguyễn Tuân và các bạn văn cùng thời. Hai cuốn này đọc chậm, đọc khi đã biết chút ít về các nhà văn được nhắc đến thì thú vị hơn nhiều.

Một mẹo nhỏ: đọc Cát bụi chân ai sau khi đã đọc vài trang Nguyễn Tuân. Người đọc sẽ thấy hai giọng văn soi vào nhau, một ông ngông nghênh chữ nghĩa, một ông thủng thẳng kể chuyện.

Giọng văn Tô Hoài: đọc để học cách nhìn

Dù đọc mảng nào, người đọc sẽ nhận ra một vài nét chung của Tô Hoài. Biết trước, việc đọc thú vị hơn:

• Chi tiết thay cho nhận xét. Ông ít khi nói thẳng nhân vật buồn hay vui, mà tả một cái nhìn, một việc làm, một món ăn. Người đọc tự rút ra cảm xúc.
• Giọng thủng thẳng, hóm. Kể cả chuyện khổ, ông vẫn kể bằng giọng bình thản, đôi khi tự giễu. Cái hóm ấy làm trang văn nhẹ đi mà không hời hợt.
• Vốn từ đời thường rất giàu. Tên nghề, tên đồ vật, tên món ăn, tiếng lóng của từng vùng. Nhiều chữ người trẻ hôm nay ít nghe, nhưng đoán qua ngữ cảnh là hiểu.

Một bài tập nhỏ cho người thích viết: chọn một trang Tô Hoài tả cảnh, gạch chân những chi tiết cụ thể, rồi thử tả một góc phố nhà mình theo cách ấy. Nhiều người dạy viết vẫn khuyên đọc Tô Hoài chính vì cái tài quan sát này.

Vì sao Tô Hoài còn đọc được hôm nay

Tô Hoài viết về những thứ đang mất đi: làng ven đô thành phố, nghề thủ công, những nếp sinh hoạt cũ. Đọc ông hôm nay, người ở Hà Nội tìm thấy bóng dáng những con phố, những vùng đất như Nghĩa Đô, Bưởi trước khi thành phố mở rộng. Người ở nơi khác thì thấy một cách nhìn đời bình thản, quan sát kỹ, ít phán xét.

Tác phẩm của Tô Hoài vẫn còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, nên đọc qua bản in chính thức hoặc mượn ở thư viện. Các thư viện công cộng thường có đủ các tập hồi ký, tuyển tập truyện thiếu nhi của ông.

Thứ tự gợi ý cho người lớn: đọc lại Dế Mèn trọn vẹn, đọc Cỏ dại, đọc Truyện Tây Bắc, rồi mới đến Cát bụi chân ai. Với trẻ: Dế Mèn từng chương, O chuột, Võ sĩ bọ ngựa, Đảo hoang.