Ngoài Số đỏ, Vũ Trọng Phụng còn để lại tiểu thuyết Giông tố, Làm đĩ, Vỡ đê, Trúng số độc đắc và những phóng sự như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô. Người mới nên đọc Số đỏ trước để quen giọng mỉa, rồi sang một phóng sự ngắn, sau đó mới tới Giông tố, cuốn dày và nặng nhất.
Một người viết rất nhiều trong một đời rất ngắn
Vũ Trọng Phụng sinh năm 1912 ở Hà Nội và mất năm 1939 vì bệnh lao, khi mới khoảng 27 tuổi. Ông viết văn, viết báo để kiếm sống, làm việc gần như không nghỉ. Chỉ riêng năm 1936, bốn tiểu thuyết Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê, Làm đĩ lần lượt ra mắt, phần nhiều đăng nhiều kỳ trên báo trước khi in thành sách.
Ông được nhiều người gọi là "ông vua phóng sự đất Bắc", vì những thiên phóng sự đi sâu vào các góc khuất của Hà Nội thập niên 1930. Hiểu rằng ông là một nhà báo trước khi là tiểu thuyết gia giúp người đọc nhận ra vì sao trang văn của ông đầy chi tiết đời thường, giá cả, tên phố, lời ăn tiếng nói của đủ hạng người.
Bản đồ tác phẩm: đọc gì sau Số đỏ
| Tác phẩm | Thể loại | Nói về gì | Độ khó với người mới |
|---|---|---|---|
| Số đỏ | Tiểu thuyết | Xuân Tóc Đỏ, kẻ nhặt bóng quần vợt, leo lên nhờ phong trào "Âu hoá" | Dễ vào, nhiều tình huống buồn cười |
| Kỹ nghệ lấy Tây | Phóng sự | Những người phụ nữ lấy chồng Tây ở vùng ven và đời sống quanh họ | Ngắn, đọc một hai buổi là xong |
| Cơm thầy cơm cô | Phóng sự | Thân phận người ở, người làm thuê trong các gia đình thành thị | Ngắn, nhiều câu chuyện nhỏ |
| Cạm bẫy người | Phóng sự | Những trò lừa đảo, cờ bạc bịp ở Hà Nội | Ngắn, có tính điều tra |
| Giông tố | Tiểu thuyết | Nghị Hách, một kẻ giàu có quyền thế, và những số phận bị hắn xô đẩy | Dày, nhiều tuyến nhân vật |
| Làm đĩ | Tiểu thuyết | Đời một cô gái con nhà tử tế sa vào con đường mại dâm | Nặng về đề tài, cần đọc chín chắn |
| Trúng số độc đắc | Tiểu thuyết | Một người nghèo bỗng trúng số và mọi quan hệ quanh anh ta đổi khác | Vừa phải, giọng chua chát |
Ông còn viết kịch, tiêu biểu là vở Không một tiếng vang, và rất nhiều truyện ngắn, bài báo. Người đọc kỹ tính có thể tìm các tập tuyển truyện ngắn sau khi đã đọc những cuốn chính.
Thứ tự đọc gợi ý
- Số đỏ. Cửa vào dễ nhất. Tiếng cười đến ngay từ những chương đầu, và người đọc làm quen với lối phóng đại, nói ngược của ông.
- Một phóng sự ngắn. Kỹ nghệ lấy Tây hoặc Cơm thầy cơm cô. Đọc phóng sự sau Số đỏ, người đọc thấy những nhân vật tưởng như bịa ra trong tiểu thuyết hoá ra có người thật, việc thật ngoài đời.
- Giông tố. Khi đã quen giọng, chuyển sang cuốn tiểu thuyết lớn nhất. Giông tố dài và nhiều nhân vật, nên chuẩn bị một tờ giấy ghi tên người.
- Trúng số độc đắc, Vỡ đê, Làm đĩ. Đọc theo hứng. Mỗi cuốn mở thêm một góc của xã hội thời ấy.
Đọc giọng mỉa thế nào cho đúng
Cái khó của Vũ Trọng Phụng không nằm ở chữ nghĩa mà ở giọng. Ông hay khen để chê, hay để nhân vật nói những câu "đạo đức" ngay giữa lúc làm điều đồi bại. Người đọc lướt dễ hiểu ngược ý.
Ba dấu hiệu nhận ra tiếng mỉa
- Chữ to cho việc nhỏ. Khi một việc tầm thường được tả bằng những từ trịnh trọng như "cải cách", "văn minh", "tiến bộ", đó thường là lúc ông đang cười.
- Câu nói lặp lại. Câu cửa miệng của cụ cố Hồng trong Số đỏ, "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi", lặp đi lặp lại đến mức thành một tiếng cười riêng.
- Kết quả trái với nỗ lực. Nhân vật càng cố tỏ ra cao sang thì càng lộ cái lố. Người đọc nên để ý khoảng cách giữa điều nhân vật nghĩ về mình và điều người kể cho ta thấy.
Đọc to vài đoạn thoại
Đối thoại của Vũ Trọng Phụng viết như nghe được từ ngoài phố. Đọc to vài đoạn, đổi giọng cho từng nhân vật, người đọc bắt được nhịp châm biếm nhanh hơn đọc thầm rất nhiều.
Những chữ của Hà Nội thập niên 1930
Văn Vũ Trọng Phụng đầy từ ngữ của một thời: tiếng Pháp phiên âm, tên các phong trào, các nghề lạ, các món đồ mới. Người đọc hôm nay gặp nhiều từ không hiểu ngay. Vài cách xử lý:
- Chọn bản có chú thích, nhất là chú thích các từ phiên âm tiếng Pháp và các địa danh cũ của Hà Nội.
- Gặp từ lạ, đoán qua ngữ cảnh trước. Phần lớn từ mượn tiếng Pháp đọc to lên là nhận ra (chẳng hạn những chữ chỉ quần áo, đồ dùng, thể thao).
- Đọc thêm một chút về Hà Nội thời Pháp thuộc, về phong trào thời trang, thể thao, báo chí những năm 1930. Mười lăm phút đọc bối cảnh giúp nhiều trang sáng ra.
Bản in nên tìm
Vũ Trọng Phụng mất năm 1939, tác phẩm của ông đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản theo luật Việt Nam. Có một giai đoạn tác phẩm của ông ít được in lại; từ cuối thập niên 1980, sách của ông được tái bản rộng rãi và có thêm nhiều công trình nghiên cứu. Khi chọn bản, nên ưu tiên:
- Bản đối chiếu với bản đăng báo hoặc bản in đầu, vì qua nhiều lần in, một số câu chữ bị sửa hoặc lược.
- Tuyển tập có cả phóng sự, không chỉ tiểu thuyết. Đọc phóng sự là cách hiểu Vũ Trọng Phụng đầy đủ nhất.
- Bản có lời giới thiệu ghi rõ năm đăng báo từng tác phẩm, giúp thấy ông viết dồn dập thế nào trong mấy năm cuối đời.
Vì sao Vũ Trọng Phụng còn sống hôm nay
Đọc Số đỏ hôm nay, nhiều người giật mình vì thấy quá quen: những phong trào nổi lên rầm rộ rồi tắt, những người nổi tiếng nhờ may mắn và biết nói đúng lúc, những thứ "văn minh" chỉ có lớp vỏ. Tên Xuân Tóc Đỏ đã thành danh từ chung để chỉ kẻ cơ hội gặp thời. Còn Giông tố cho thấy tiền và quyền có thể làm đảo lộn bao nhiêu số phận, một câu chuyện không có thời hạn.
Các phóng sự của ông cũng là tư liệu quý về đời sống đô thị Việt Nam thập niên 1930: người đọc tìm hiểu lịch sử Hà Nội có thể đọc chúng như những thước phim tài liệu bằng chữ. Số đỏ và một số tác phẩm khác cũng từng được chuyển thể lên sân khấu và màn ảnh.
Đọc xong Vũ Trọng Phụng, ai thích tiếng cười trào phúng có thể đọc tiếp truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan, người cùng thời; ai thích phóng sự có thể tìm phóng sự của Ngô Tất Tố, Tam Lang để thấy một thời báo chí sôi nổi.
Câu hỏi thường gặp
Vũ Trọng Phụng có những tác phẩm nào?
Ông có các tiểu thuyết Số đỏ, Giông tố, Vỡ đê, Làm đĩ, Trúng số độc đắc, các phóng sự Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì, cùng kịch và nhiều truyện ngắn. Bốn tiểu thuyết đầu đều ra mắt trong năm 1936.
Vì sao Vũ Trọng Phụng được gọi là ông vua phóng sự đất Bắc?
Vì ông viết nhiều phóng sự sắc sảo về các góc khuất của Hà Nội thập niên 1930 như cờ bạc bịp, người ở, chuyện lấy chồng Tây. Lối viết dựa trên quan sát thực tế ấy cũng thấm vào tiểu thuyết của ông.
Nên đọc Số đỏ hay Giông tố trước?
Người mới nên đọc Số đỏ trước vì dễ vào, nhiều tình huống buồn cười và giúp quen giọng mỉa của tác giả. Giông tố dày hơn, nhiều tuyến nhân vật, nên đọc sau khi đã quen.
Vũ Trọng Phụng mất năm bao nhiêu tuổi?
Ông sinh năm 1912 và mất năm 1939 vì bệnh lao, khi mới khoảng 27 tuổi. Phần lớn tác phẩm quan trọng của ông ra đời trong khoảng sáu năm cuối đời.
Đọc Vũ Trọng Phụng có khó không?
Không khó về cốt truyện, nhưng có nhiều từ ngữ của Hà Nội thập niên 1930 và tiếng Pháp phiên âm. Cái khó hơn là giọng mỉa: ông hay khen để chê. Chọn bản có chú thích và đọc to vài đoạn thoại sẽ giúp nhiều.
