Đọc Truyện Kiều cho người mới: chọn bản chú giải, chia chặng và đọc to

Người mới đọc Truyện Kiều nên chọn một bản có chú thích ngay dưới trang, đọc to từng đoạn chừng vài chục câu, và chia 3.254 câu lục bát thành ba chặng theo đời Thuý Kiều. Đừng cố hiểu hết mọi điển cố ở lần đầu: cứ đọc cho thuộc mạch truyện, lần thứ hai mới dừng lại ở những câu hay.

Vì sao Truyện Kiều làm người mới ngại

Phần lớn người Việt biết Truyện Kiều qua vài đoạn trích trong sách giáo khoa, qua câu Kiều ông bà hay đọc, qua bói Kiều, lẩy Kiều. Biết nhiều mảnh như vậy mà ít người đọc trọn từ câu đầu đến câu cuối. Lý do thường gặp:

• Chữ cũ và điển cố. Nguyễn Du viết bằng chữ Nôm hơn hai trăm năm trước, dùng nhiều điển tích Trung Hoa và từ Hán Việt. Đọc bản không chú thích, cứ vài câu lại gặp một chữ không hiểu.
• Thể thơ dài. 3.254 câu lục bát liền một mạch, không chia chương như tiểu thuyết. Người quen đọc văn xuôi dễ mất phương hướng.
• Ký ức nhà trường. Nhiều người gắn Truyện Kiều với bài phân tích phải học thuộc, nên mở sách ra đã thấy mệt.

Cả ba đều có cách gỡ. Truyện Kiều là một câu chuyện có cốt truyện ly kỳ: một cô gái tài sắc bán mình chuộc cha, rơi vào lầu xanh, bị lừa, bị ghen, gặp anh hùng, rồi mười lăm năm sau mới đoàn tụ. Đọc như đọc một tiểu thuyết đời người thì dễ vào hơn nhiều so với đọc như một bài thơ phải bình.

Chọn bản in nào để đọc

Truyện Kiều có rất nhiều bản, vì nguyên tác chữ Nôm được chép và khắc in nhiều lần, mỗi bản lệch nhau vài chữ. Người mới không cần lo chuyện văn bản học, chỉ cần chọn đúng loại bản:

Một công cụ nên có bên cạnh là Từ điển Truyện Kiều của Đào Duy Anh, sắp các chữ khó và điển cố theo vần, tra rất nhanh. Ở thư viện công cộng lớn thường có sẵn vài bản Truyện Kiều khác nhau để so trước khi chọn mua.

Về chuyện bản quyền: Nguyễn Du mất năm 1820, tác phẩm đã thuộc về công chúng từ lâu, nên có thể tìm bản điện tử hợp pháp ở các thư viện số. Phần chú thích, khảo đính của người đời sau thì vẫn có thể còn bản quyền, cần tôn trọng.

Chia 3.254 câu thành ba chặng

Cách chia phổ biến nhất theo đời nhân vật chính gồm ba phần. Biết trước khung này, người đọc luôn biết mình đang ở đâu:

1. Gặp gỡ và đính ước. Chị em Thuý Kiều đi chơi tiết Thanh minh, gặp mộ Đạm Tiên, gặp Kim Trọng, rồi hai người thề nguyền. Phần này nhẹ, nhiều tả cảnh tả người, hợp để làm quen với nhịp lục bát.
2. Gia biến và lưu lạc. Gia đình bị vu oan, Kiều bán mình chuộc cha, rồi mười lăm năm trôi dạt qua tay Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh, Thúc Sinh, Hoạn Thư, Từ Hải, Hồ Tôn Hiến. Đây là phần dài nhất và kịch tính nhất.
3. Đoàn tụ. Kiều được sư Giác Duyên cứu ở sông Tiền Đường, rồi gặp lại gia đình và Kim Trọng. Phần ngắn, nhiều suy ngẫm.

Nếu mỗi ngày đọc khoảng 100–150 câu, tức chừng 15–20 phút, thì khoảng ba tuần là đi hết. Phần hai có thể chia nhỏ theo từng người đàn ông Kiều gặp: mỗi người là một chặng, đọc xong một chặng thì ghi một dòng tóm tắt.

Đọc to: chìa khoá của lục bát

Lục bát sinh ra để đọc lên, để ngâm, để ru. Đọc thầm bằng mắt, người mới dễ trượt qua câu chữ như đọc văn xuôi; đọc thành tiếng, nhịp hai tiếng một tự kéo câu thơ đi và nhiều chữ khó tự sáng nghĩa nhờ ngữ điệu.

Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.
(Nguyễn Du, Truyện Kiều)

Thử đọc hai câu mở đầu này thật chậm, ngắt theo nhịp "Trăm năm / trong cõi / người ta". Câu tám chữ có vần ở chữ thứ sáu ("là") ăn với chữ cuối câu sáu ("ta"). Khi tai đã quen với chỗ ăn vần này, việc đọc dài trở nên nhẹ hơn rất nhiều. Vài mẹo khi đọc to:

• Đọc vừa đủ nghe, không cần ngâm. Giọng nói thường là đủ.
• Gặp đoạn đối thoại, đổi giọng một chút cho từng nhân vật. Truyện Kiều có rất nhiều lời thoại, từ lời Tú Bà đến lời Hoạn Thư.
• Thử nghe một bản ngâm Kiều truyền thống trước khi đọc. Nghe vài phút là hiểu vì sao người xưa thuộc lòng hàng trăm câu.

Xử lý điển cố mà không đứt mạch

Điển cố là chỗ người mới hay bỏ cuộc. Một quy tắc đơn giản giúp không sa lầy: lần đọc đầu chỉ tra những chữ làm mình không hiểu được chuyện gì đang xảy ra. Còn những chữ chỉ làm câu thơ đẹp hơn, đoán đại ý rồi đi tiếp.

Ví dụ, gặp chữ "má hồng" hay "hồng nhan", người đọc không cần tra cũng đoán được ý chỉ người con gái đẹp. Nhưng khi văn bản nhắc tên đất, tên người theo điển Trung Hoa, liếc chú thích một giây là đủ. Sau vài trăm câu, nhiều điển lặp lại và người đọc tự nhớ.

Ghi chép nhẹ

Dùng một tờ giấy làm thẻ đánh dấu, ghi tên nhân vật khi họ xuất hiện kèm vài chữ: "Thúc Sinh: người lấy Kiều làm lẽ", "Hoạn Thư: vợ cả Thúc Sinh". Truyện Kiều có hơn chục nhân vật quan trọng, tên lại theo lối Trung Hoa, nên một danh sách nhỏ giúp không nhầm.

Đọc lần hai: lúc dừng lại ở câu hay

Khi đã biết chuyện kết thúc thế nào, lần đọc thứ hai mới là lúc thưởng thức. Lúc này người đọc để ý được những điều lần đầu trôi qua:

• Tả cảnh để nói lòng người. Cảnh ở lầu Ngưng Bích đổi theo tâm trạng Kiều, mỗi cảnh một nỗi lo.
• Lời thoại sắc nét. Mỗi nhân vật có cách nói riêng: Tú Bà chua ngoa, Hoạn Thư khéo léo, Từ Hải hào sảng.
• Câu tục ngữ hoá. Nhiều câu Kiều đã thành lời ăn tiếng nói thường ngày. Đọc lần hai, người đọc hay giật mình nhận ra câu mình vẫn nói hoá ra có gốc ở đây.

Lần hai cũng là lúc nên đọc phần lời giới thiệu và các bài nghiên cứu ở đầu, cuối bản in. Đọc phân tích sau khi đã tự đọc giúp thấy được cả những chỗ mình bỏ lỡ lẫn những chỗ mình thấy mà người phân tích không nhắc.

Điều gì làm Truyện Kiều còn sống hôm nay

Truyện Kiều không chỉ nằm trong sách. Nó sống trong cách nói ("tài mệnh tương đố", "kiếp đoạn trường"), trong những tên nhân vật đã thành danh từ chung như "một Sở Khanh", "ghen như Hoạn Thư", trong các cuộc thi ngâm, các bản dịch ra nhiều thứ tiếng, và trong những lần chuyển thể sân khấu, điện ảnh. Câu chuyện một người tài giỏi bị hoàn cảnh xô đẩy, phải chọn giữa tình riêng và gia đình, vẫn chạm vào người đọc hôm nay mà không cần giải thích nhiều.

Gốc truyện là tiểu thuyết Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân bên Trung Hoa. Ai đọc xong muốn đi tiếp có thể tìm bản dịch tiểu thuyết này để thấy Nguyễn Du đã giữ gì, bỏ gì, thêm gì. Thời điểm Nguyễn Du viết Truyện Kiều đến nay vẫn còn tranh luận, người cho là trước, người cho là sau chuyến đi sứ của ông.

Muốn thấy đất quê tác giả, có thể ghé Khu di tích Nguyễn Du ở Tiên Điền, tỉnh Hà Tĩnh, nơi trưng bày nhiều tư liệu về tác giả và các bản Truyện Kiều. Còn với người chỉ muốn đọc, thứ tự gợi ý là: đọc trọn một lần với bản chú thích, nghe một bản ngâm, đọc lần hai chậm hơn, rồi mới đọc sách bình giảng.