Người mới đọc Nguyễn Tuân nên bắt đầu từ tập Vang bóng một thời, đọc những truyện ngắn về thú chơi xưa như pha trà, thả thơ, ấm đất trước, rồi mới tới Chữ người tử tù; sau đó chuyển sang các bài tuỳ bút ngắn như Phở, và để những tập ký dài như Sông Đà về sau. Văn ông dày chữ, nên đọc chậm, đọc to và để sẵn một cuốn từ điển Hán Việt bên cạnh.
Nguyễn Tuân: nhà văn của chữ và của cái đẹp
Nguyễn Tuân sinh năm 1910 ở Hà Nội, mất năm 1987. Ông nổi tiếng với hai điều: một kho chữ phong phú hiếm có, và một thái độ "ngông" trước đời, luôn đi tìm cái đẹp, cái tài hoa, cái khác thường. Ông còn được nhắc như người theo "chủ nghĩa xê dịch", thích đi, thích đổi chỗ, và nhiều trang hay nhất của ông là ghi chép trên đường.
Tác phẩm của Nguyễn Tuân trải ra hai giai đoạn lớn: trước 1945 với truyện ngắn, tuỳ bút về những thú chơi, những con người tài hoa của một thời đã qua; sau 1945 với nhiều tập ký, tuỳ bút về đất nước, con người lao động. Người mới không cần đọc theo thời gian, mà nên đi từ dễ đến khó.
Vì sao văn Nguyễn Tuân khó với người mới
- Nhiều từ Hán Việt và từ cổ. Ông dùng chữ rất chính xác, nhiều chữ người hôm nay ít gặp.
- Câu dài, nhiều tầng. Một câu có thể chứa ba bốn hình ảnh so sánh nối nhau.
- Ít cốt truyện. Nhiều bài chỉ là một cuộc pha trà, một buổi uống rượu, một chuyến đi. Cái hay nằm ở cách nhìn, cách tả.
Biết trước ba điều này, người đọc sẽ không vội kết luận "khó hiểu quá" sau vài trang. Văn Nguyễn Tuân không khó vì rối mà khó vì dày, giống một món ăn nhiều gia vị, cần ăn chậm.
Thứ tự đọc gợi ý
| Chặng | Đọc gì | Vì sao |
|---|---|---|
| 1 | Vang bóng một thời: Những chiếc ấm đất, Hương cuội, Chén trà trong sương sớm | Truyện ngắn, ít nhân vật, xoay quanh một thú chơi, dễ vào |
| 2 | Vang bóng một thời: Thả thơ, Đánh thơ | Thấy rõ không khí nhà nho xưa với những cuộc chơi chữ |
| 3 | Chữ người tử tù | Truyện nổi tiếng nhất, nên đọc khi đã quen giọng văn |
| 4 | Tuỳ bút ngắn như Phở | Một món ăn quen thành cả một bài văn; thấy chữ nghĩa ông "chơi" với đời thường thế nào |
| 5 | Một chuyến đi, Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua | Mảng xê dịch và cái tôi ngông nghênh trước 1945 |
| 6 | Sông Đà và các tập ký sau | Dài, nhiều kiến thức địa lý, nghề nghiệp; đọc khi đã thích ông |
Vang bóng một thời in năm 1940, là tập được nhiều người coi là đỉnh cao văn xuôi trước 1945 của ông. Chữ người tử tù khi đăng báo lần đầu có tên khác, sau mới in trong tập này với tên hiện nay.
Đọc với từ điển và đọc to
Tra từ, nhưng đừng tra mọi chữ
Với Nguyễn Tuân, cuốn từ điển Hán Việt hay từ điển tiếng Việt là bạn đồng hành, nhưng tra quá nhiều thì đứt mạch. Một cách làm cân bằng:
- Lần đầu đọc một bài, chỉ gạch chân chữ lạ, đoán nghĩa qua ngữ cảnh, đọc hết bài.
- Đọc xong mới tra những chữ đã gạch. Ghi nghĩa nhỏ bên lề hoặc vào sổ.
- Đọc lại bài lần hai. Lúc này câu văn sáng ra, và người đọc mới thấy vì sao ông chọn đúng chữ đó chứ không phải chữ khác.
Làm vậy với năm sáu bài đầu, vốn từ tăng nhanh, và những bài sau đọc trơn hơn nhiều. Nhiều người đọc Nguyễn Tuân kể rằng chính ông dạy họ thêm hàng trăm chữ tiếng Việt.
Đọc to để nghe nhịp câu
Câu văn Nguyễn Tuân có nhạc. Đọc thầm, mắt dễ lạc giữa câu dài; đọc to, giọng tự ngắt nghỉ theo nghĩa và người đọc nghe được nhịp điệu ông dụng công. Thử đọc to một đoạn tả pha trà trong Vang bóng một thời: câu văn chậm lại đúng như động tác của người pha.
Ở đây khó giữ thiên lương cho lành vững và rồi cũng đến nhem nhuốc mất cái đời lương thiện đi.
(Nguyễn Tuân, Chữ người tử tù)
Câu nói của nhân vật Huấn Cao với viên quản ngục cho thấy cách ông dùng chữ "thiên lương" và "nhem nhuốc" đặt cạnh nhau: một chữ Hán Việt trang trọng, một chữ thuần Việt đời thường, cùng nói về cái đẹp trong con người.
Đọc tuỳ bút như đọc một bữa ăn
Tuỳ bút của Nguyễn Tuân về món ăn là cửa vào rất thú vị cho người mới, vì đề tài quen mà cách viết lạ. Bài Phở biến một món ăn hằng ngày thành cả một câu chuyện về nghề, về người bán, người ăn, về Hà Nội. Đọc xong rồi đi ăn một bát phở, người đọc sẽ thấy mình nhìn món ăn khác đi.
Tuỳ bút không cần đọc theo thứ tự. Mở bất kỳ bài nào, đọc một lần, đóng sách. Đây là cách tốt để đọc Nguyễn Tuân những ngày bận, khi không đủ sức cho một truyện dài.
Đọc các tập ký dài khi nào và thế nào
Các tập ký sau 1945 của Nguyễn Tuân, nổi bật là Sông Đà (1960), dài và chứa rất nhiều kiến thức: địa lý, nghề nghiệp, lịch sử, cả những chuyện ông nghe được dọc đường. Người mới đọc liền một mạch dễ mệt. Vài cách giúp đi hết:
- Đọc từng bài một. Một tập ký gồm nhiều bài tương đối độc lập. Đọc một bài, nghỉ vài ngày, đọc bài khác vẫn không mất mạch.
- Mở bản đồ bên cạnh. Tìm những địa danh ông nhắc, hình dung đường đi của ông. Trang văn sáng ra hẳn khi biết mình đang ở khúc sông nào, vùng núi nào.
- Để ý những người lao động ông gặp. Người lái đò, người làm nghề, người giữ rừng. Sau 1945, cái tài hoa ông tìm không còn ở thú chơi nhà nho, mà ở những người làm việc giỏi.
So một trang Vang bóng một thời với một trang Sông Đà, người đọc thấy cùng một con mắt say mê cái tài, chỉ là đối tượng đã đổi.
Bản in nên tìm
Nguyễn Tuân mất năm 1987, tác phẩm của ông vẫn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, nên đọc qua sách in chính thức hoặc mượn thư viện. Khi chọn bản:
- Vang bóng một thời in riêng là cuốn nên có trước tiên, nhiều bản tái bản có minh hoạ đẹp.
- Tuyển tập hoặc toàn tập có chú thích hợp với người muốn đọc rộng các mảng; chú thích giúp với những chữ ít gặp.
- Tập tuỳ bút về món ăn, cảnh sắc hợp để đọc rải rác, để đầu giường.
Điều gì làm Nguyễn Tuân còn sống hôm nay
Trong thời đại viết nhanh, đọc lướt, Nguyễn Tuân là lời nhắc rằng chữ có thể được dùng kỹ đến thế nào. Người viết, người làm nội dung, người học tiếng Việt đều học được từ ông cách chọn chữ đúng thay vì chữ gần đúng. Thái độ trân trọng nghề, trân trọng người tài, dù là người viết chữ đẹp, người pha trà khéo hay người lái đò giỏi, cũng là điều không cũ.
Đọc xong Nguyễn Tuân, ai muốn thấy ông qua mắt bạn văn có thể đọc hồi ký Cát bụi chân ai của Tô Hoài. Ai thích tuỳ bút về món ăn có thể đọc thêm Thạch Lam với Hà Nội băm sáu phố phường để so hai giọng văn cùng viết về quà Hà Nội.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Tuân có những tác phẩm nào tiêu biểu?
Trước 1945 có Vang bóng một thời (1940) với Chữ người tử tù, cùng Một chuyến đi, Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua. Sau 1945 có nhiều tập ký và tuỳ bút, tiêu biểu là Sông Đà và các bài tuỳ bút về món ăn như Phở.
Đọc Nguyễn Tuân bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ các truyện ngắn về thú chơi trong Vang bóng một thời như Những chiếc ấm đất, Hương cuội, sau đó đọc Chữ người tử tù. Các tập ký dài như Sông Đà nên để sau khi đã quen giọng văn.
Vì sao văn Nguyễn Tuân khó đọc?
Vì ông dùng nhiều từ Hán Việt, từ cổ, câu dài nhiều hình ảnh và ít cốt truyện. Cái khó là do văn dày chữ chứ không rối. Đọc chậm, đọc to và tra từ sau khi đọc hết bài sẽ giúp rất nhiều.
Chủ nghĩa xê dịch của Nguyễn Tuân là gì?
Đó là cách người ta gọi khao khát đi, đổi chỗ, tìm cảm giác mới trong văn Nguyễn Tuân trước 1945, thể hiện ở các tác phẩm như Một chuyến đi, Thiếu quê hương. Nhiều trang hay của ông là ghi chép trên đường đi.
Vang bóng một thời viết về gì?
Vang bóng một thời là tập truyện về những thú chơi tao nhã và những con người tài hoa của thời nhà nho đã qua: pha trà, thả thơ, chơi ấm đất, viết chữ đẹp. Chữ người tử tù với nhân vật Huấn Cao là truyện nổi tiếng nhất trong tập.
