Đọc sách khi về già: mắt, tốc độ đọc và cách giữ niềm vui đọc lâu dài

Khi về già, việc đọc thay đổi ở ba chỗ: mắt cần nhiều ánh sáng và chữ to hơn, tốc độ đọc chậm đi đôi chút, và cách mắt di chuyển trên trang chữ cũng khác. Nhưng vốn từ thường tiếp tục tăng đến tận tuổi sáu, bảy mươi, và khả năng nắm ý chính, hiểu ý tứ vẫn giữ tốt. Với vài điều chỉnh về ánh sáng, cỡ chữ, hình thức sách và nhịp đọc, người cao tuổi hoàn toàn có thể đọc thoải mái và đọc lâu dài.

Mắt thay đổi: không chỉ là lão thị

Thay đổi quen thuộc nhất là lão thị: từ khoảng tuổi bốn mươi, thể thuỷ tinh trong mắt kém đàn hồi dần, khó điều tiết để nhìn gần, nên người ta phải cầm sách xa ra mới đọc được. Kính đọc sách giải quyết phần lớn chuyện này. Nhưng tuổi càng cao, mắt còn có những thay đổi khác ảnh hưởng đến việc đọc:

Ngoài ra, các bệnh mắt hay gặp ở người già như đục thuỷ tinh thể, thoái hoá điểm vàng, bệnh võng mạc do tiểu đường, glôcôm đều có thể làm việc đọc khó dần. Một số bệnh tiến triển âm thầm. Khám mắt định kỳ, nhất là khi thấy chữ bị méo, có vùng mờ giữa tầm nhìn hay đổi kính liên tục mà vẫn không rõ, là việc quan trọng nhất để giữ khả năng đọc. Chỉ bác sĩ nhãn khoa mới đánh giá được nguyên nhân và cách điều trị.

Đọc chậm hơn, nhưng đọc khôn hơn

Năm 2006, Keith Rayner và các cộng sự dùng máy theo dõi mắt so sánh người trẻ và người cao tuổi khi đọc. Họ thấy người cao tuổi:

• Đọc chậm hơn, với các điểm dừng mắt dài hơn.
• Nhảy lùi đọc lại nhiều hơn.
• Nhưng cũng bỏ qua nhiều từ hơn và dựa vào việc đoán từ qua ngữ cảnh nhiều hơn.

Nhóm tác giả mô tả đây là một chiến lược đọc "chấp nhận rủi ro" hơn: vì thị giác kém sắc nét và xử lý chậm đi, người lớn tuổi bù lại bằng cách dựa vào kinh nghiệm ngôn ngữ dày dặn để đoán trước từ tiếp theo. Cách này phần lớn hiệu quả, đôi khi đoán sai và phải quay lại. Điều thú vị là chính kho hiểu biết tích luỹ cả đời giúp người già đọc hiệu quả, dù mắt và tốc độ xử lý không còn như trước.

Các nghiên cứu khác cũng thấy người cao tuổi gặp khó hơn với câu dài, cấu trúc phức tạp, phải giữ nhiều thông tin cùng lúc, vì trí nhớ làm việc giảm theo tuổi. Nhưng khả năng nắm ý chính, hiểu ý nghĩa tổng thể của một câu chuyện thường được giữ tốt.

Vốn từ tiếp tục lớn lên

Không phải mọi khả năng đều giảm theo tuổi. Các nhà tâm lý học phân biệt hai loại năng lực: năng lực "linh hoạt" như tốc độ xử lý, trí nhớ làm việc, thường đạt đỉnh sớm rồi giảm dần; và năng lực "kết tinh" như vốn từ, kiến thức, thường tăng dần qua nhiều thập kỷ. Một nghiên cứu lớn trực tuyến năm 2015 của Joshua Hartshorne và Laura Germine thấy điểm vốn từ đạt đỉnh muộn, vào khoảng cuối tuổi sáu mươi đến đầu tuổi bảy mươi.

Với người đọc, điều này có ý nghĩa thực tế: người lớn tuổi thường hiểu sâu sắc những văn bản giàu từ ngữ, nhiều tầng nghĩa, nhiều điển cố, có khi còn hơn người trẻ. Thơ cổ, văn chương kinh điển, sách lịch sử là những thứ người cao tuổi đọc rất có lợi thế.

Đọc có giúp giữ đầu óc minh mẫn không

Nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn thấy những người giữ thói quen hoạt động trí óc như đọc sách, viết, chơi nhạc cụ thường có tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn khi về già. Khái niệm "dự trữ nhận thức" được đưa ra để giải thích: một bộ não được dùng nhiều có thể chống chịu tốt hơn với những thay đổi do tuổi tác hay bệnh tật.

Tuy nhiên cần hiểu đúng: phần lớn đây là nghiên cứu quan sát, cho thấy mối liên hệ chứ chưa chứng minh được đọc sách là nguyên nhân. Có thể chính những người khoẻ mạnh, minh mẫn hơn thì đọc nhiều hơn. Đọc sách không phải "thuốc phòng" sa sút trí tuệ, và người đọc nhiều vẫn có thể mắc bệnh. Nhưng đọc là hoạt động an toàn, dễ làm, mang lại niềm vui, kết nối xã hội khi đọc cùng người khác, và đáng giữ vì chính những lý do đó.

Nếu người cao tuổi bỗng đọc khó theo dõi nội dung, đọc xong không nhớ gì dù trước đó vẫn đọc tốt, hay bỏ hẳn thói quen đọc lâu năm, đó có thể là dấu hiệu cần đi khám, không chỉ là chuyện mắt.

Chọn hình thức đọc phù hợp

• Sách chữ to. Ở nhiều nước có dòng sách in chữ to dành cho người mắt kém. Ở Việt Nam dòng sách này chưa phổ biến, nhưng có thể chọn những ấn bản trình bày thoáng, chữ rõ.
• Máy đọc sách, máy tính bảng. Ưu điểm lớn là phóng to chữ tuỳ ý, chỉnh độ sáng, đổi phông. Nhiều người lớn tuổi ban đầu ngại công nghệ nhưng sau thấy rất tiện. Con cháu có thể cài sẵn và hướng dẫn vài thao tác chính.
• Sách nói. Khi mắt quá mỏi hoặc thị lực giảm nhiều, nghe sách là cách tiếp tục "đọc". Với người lớn đã đọc thạo, nghe hiểu và đọc hiểu gắn với nhau khá chặt.
• Kính lúp có đèn, kính lúp để bàn. Hữu ích cho những đoạn chữ nhỏ như hướng dẫn dùng thuốc. Bác sĩ nhãn khoa có thể tư vấn loại phù hợp với người thị lực kém.
• Báo, tạp chí bản điện tử. Phóng to được, đỡ phải căng mắt với cỡ chữ báo in.

Nhịp đọc và nơi đọc cho người cao tuổi

• Đọc vào lúc tỉnh táo, thường là buổi sáng, khi mắt và đầu óc còn khoẻ.
• Đọc từng đoạn ngắn, nghỉ giữa chừng. Ngẩng lên nhìn xa, chớp mắt, đi lại vài phút.
• Ghế tựa lưng tốt, giá đỡ sách giúp không phải cúi đầu lâu, đỡ mỏi cổ và tay.
• Ghi chú nhỏ khi đọc sách dài, như tên nhân vật, mối quan hệ, giúp theo dõi khi đọc ngắt quãng nhiều ngày.
• Không ép tốc độ. Đọc chậm hơn hồi trẻ là bình thường; niềm vui đọc không đo bằng số trang.

Góc nhìn hôm nay: đọc cùng nhau ở tuổi già

Đọc không nhất thiết là việc một mình. Ở tuổi già, đọc cùng người khác có thêm một giá trị: giữ kết nối, giảm cô đơn.

• Cháu đọc cho ông bà nghe, ông bà kể lại chuyện xưa liên quan. Một buổi đọc trở thành buổi kể chuyện hai chiều.
• Ông bà đọc truyện cho cháu nhỏ: vừa là thời gian bên nhau, vừa giữ cho ông bà một thói quen đọc đều.
• Nhóm đọc ở câu lạc bộ người cao tuổi, thư viện, nhà văn hoá: mỗi người đọc một phần rồi trò chuyện, phù hợp với người mắt kém vì không ai phải đọc quá nhiều.
• Thư viện công cộng thường có phòng đọc báo, tạp chí, nơi người cao tuổi có thể đến đọc và gặp gỡ.

Với con cháu, món quà đơn giản cho bố mẹ, ông bà yêu đọc sách có khi chỉ là một chiếc đèn đọc tốt, một cặp kính đúng độ sau lần khám mắt, hay một chiếc máy đọc sách đã cài sẵn những cuốn họ thích.