Đọc Thơ Mới bắt đầu từ Thi nhân Việt Nam: chọn thi sĩ hợp với mình

Cách dễ nhất để bắt đầu đọc Thơ Mới là đọc cuốn Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân (1942): đọc bài tiểu luận mở đầu trước, rồi lật từng nhà thơ, đọc lời bình ngắn và mấy bài trích, đánh dấu người mình thích. Sau đó mới tìm tập thơ riêng của vài thi sĩ đó mà đọc trọn.

Thơ Mới là gì, trong vài dòng

Thơ Mới là phong trào thơ Việt Nam khoảng 1932–1945, khi một thế hệ thi sĩ trẻ rời bỏ niêm luật chặt chẽ của thơ Đường để viết về cái tôi, về tình yêu, nỗi buồn, thiên nhiên bằng giọng tự do hơn. Mốc thường được nhắc là năm 1932, khi Phan Khôi đăng bài Tình già và kêu gọi một lối thơ mới. Sau đó là hơn mười năm sôi động với hàng chục gương mặt: Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính và nhiều người khác.

Với người mới, cái khó không phải là thơ khó hiểu, mà là quá nhiều người, không biết bắt đầu từ ai. Thi nhân Việt Nam giải đúng bài toán đó.

Thi nhân Việt Nam: một tuyển tập, cũng là tấm bản đồ

Thi nhân Việt Nam do Hoài Thanh và Hoài Chân (hai anh em) biên soạn, in năm 1942, khi phong trào đã đi được mười năm. Sách chọn 46 nhà thơ. Với mỗi người, có một đoạn bình ngắn và một số bài thơ tiêu biểu.

Ba điều làm cuốn sách này hợp với người mới:

• Bài mở đầu "Một thời đại trong thi ca". Đây là bài tiểu luận nổi tiếng, kể lại cuộc chuyển mình từ thơ cũ sang thơ mới bằng giọng văn rất đẹp. Đọc bài này trước là nắm được không khí cả phong trào.
• Lời bình ngắn mà sắc. Mỗi đoạn bình chỉ vài trăm chữ, nhưng nắm đúng cái riêng của từng thi sĩ. Người đọc có ngay một "chìa khoá" trước khi vào thơ.
• Đọc lướt được. Không cần đọc theo thứ tự. Có thể mở ngẫu nhiên, đọc một nhà thơ mỗi tối.

Ta thoát lên tiên cùng Thế Lữ, ta phiêu lưu trong trường tình cùng Lưu Trọng Lư, ta điên cuồng với Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, ta đắm say cùng Xuân Diệu.
(Hoài Thanh, Một thời đại trong thi ca)

Câu này gần như là mục lục cảm xúc của cả phong trào. Đọc nó, người mới đã biết mình muốn "đi" cùng ai trước.

Cách đọc Thi nhân Việt Nam trong một tháng

1. Tuần một: đọc kỹ bài "Một thời đại trong thi ca". Đọc chậm, có thể đọc hai lần.
2. Tuần hai và ba: mỗi tối đọc hai, ba nhà thơ, gồm lời bình và các bài trích. Đánh dấu sao cho những người làm mình muốn đọc thêm.
3. Tuần bốn: chọn ba, bốn nhà thơ có nhiều sao nhất. Đọc lại phần của họ, rồi lập danh sách tập thơ riêng cần tìm.

Không cần thích tất cả. Thơ Mới rất đa dạng: có người thích cái ồ ạt của Xuân Diệu, có người lại hợp cái buồn mênh mang của Huy Cận hay cái mộc mạc của Nguyễn Bính. Chọn đúng người mình hợp là đọc được lâu.

Chọn thi sĩ theo tâm trạng

Nguyễn Nhược Pháp là một cửa vào ít người nghĩ tới mà rất dễ thương. Tập Ngày xưa mỏng, giọng vui, đọc là thích ngay:

Hôm nay đi chùa Hương,
Hoa cỏ mờ hơi sương.
(Nguyễn Nhược Pháp, Chùa Hương)

Mười bài để bắt đầu

Nếu không muốn đọc cả tuyển tập ngay, có thể bắt đầu bằng một danh sách ngắn những bài hay được nhắc nhất, mỗi bài một giọng:

• Nhớ rừng (Thế Lữ): con hổ trong vườn bách thú nhớ rừng xưa, giọng hùng tráng.
• Tiếng thu (Lưu Trọng Lư): bài thơ ngắn, nhẹ, nhiều câu hỏi bỏ lửng.
• Vội vàng (Xuân Diệu): nỗi sợ thời gian trôi và khát khao sống hết mình.
• Tràng giang (Huy Cận): sông dài, trời rộng, nỗi buồn không tên.
• Mùa xuân chín (Hàn Mặc Tử): cảnh xuân làng quê trong veo, một mặt khác hẳn những vần thơ ám ảnh của ông.
• Tương tư và Chân quê (Nguyễn Bính): thơ tình mộc mạc như ca dao.
• Chùa Hương (Nguyễn Nhược Pháp): cô gái đi lễ chùa, kể bằng giọng hồn nhiên.
• Tống biệt hành (Thâm Tâm): cuộc tiễn đưa đầy khí khái, giọng cổ kính.
• Một bài trong Bức tranh quê (Anh Thơ): cảnh đồng quê Bắc Bộ như tranh.
• Một bài trong Điêu tàn (Chế Lan Viên): thơ viết khi còn rất trẻ về những tháp Chăm đổ nát.

Đọc mỗi tối một bài, mười ngày là đi qua gần đủ các giọng chính của phong trào. Bài nào chạm vào mình, đó là tín hiệu để tìm cả tập thơ của người ấy.

Đọc thơ thế nào khi đã lâu không đọc thơ

Đọc to, đọc chậm

Thơ là để nghe. Đọc to từng bài, kể cả khi ở một mình, giúp bắt được nhịp và vần. Nhiều bài Thơ Mới đọc thầm thì bình thường, đọc to mới thấy hay.

Một bài, ba lần

Lần một đọc cho biết bài nói gì. Lần hai để ý một hình ảnh, một chữ lạ. Lần ba đọc liền một hơi. Ba lần chỉ mất vài phút, nhưng bài thơ ở lại lâu hơn nhiều so với đọc lướt mười bài.

Chép tay bài mình thích

Chép tay một bài thơ vào sổ là cách giữ nó lâu nhất. Sau vài tháng, cuốn sổ ấy thành tuyển tập riêng của mình.

Bản in và chuyện bản quyền

Thi nhân Việt Nam được tái bản nhiều lần. Khi chọn, nên tìm bản giữ trọn bài tiểu luận mở đầu và đủ 46 nhà thơ, vì có những giai đoạn sách in không đầy đủ. Bản có thêm phần chú thích tiểu sử các thi sĩ sẽ tiện cho người mới.

Về bản quyền: thơ của những thi sĩ mất đã hơn 50 năm như Hàn Mặc Tử (mất 1940), Nguyễn Nhược Pháp (mất 1938) đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản; nhưng nhiều nhà thơ khác và chính Hoài Thanh mất muộn hơn, tác phẩm vẫn còn bản quyền. Nên đọc qua sách in chính thức hoặc mượn thư viện.

Vì sao Thơ Mới vẫn hợp với người đọc hôm nay

Thơ Mới là lúc thơ Việt nói về cái tôi cá nhân thẳng thắn hơn bao giờ hết: người viết yêu, buồn, sợ thời gian trôi và nói ra điều đó không cần mượn điển tích. Đó cũng là điều người trẻ hôm nay vẫn cảm thấy. Nhiều câu Thơ Mới đã thành lời ca, thành câu trích trên mạng, thành tên quán cà phê. Đọc gốc, người đọc gặp lại chúng trong trọn vẹn bài thơ, thấy chúng đẹp hơn khi đứng đúng chỗ.

Đọc xong Thi nhân Việt Nam và vài tập thơ riêng, ai muốn đi tiếp có thể tìm đọc các nghiên cứu về phong trào, hoặc đi ngược về thơ Tản Đà, người được coi là gạch nối giữa thơ cũ và thơ mới.